प्राचार्य शिवाजीराव भोसले यांची 'स्वामी विवेकानंद' ही लेखमाला आपल्या मित्रमंडळींना पाठवून त्यांच्या स्मृतीस अभिवादन करावे ही नम्र विनंती.

'परमेश्वर' संकल्पनेत सर्व धर्म - प्राचार्य शिवाजीराव भोसले (भाग १४)

रामकृष्ण परमहंस आणि स्वामी विवेकानंद हे गुरू-शिष्य म्हणून ओळखले जातात. सतत साडेपाच वषेर् चाललेल्या एका विचारसंगराची समाप्ती या अढळ संबंधाच्या निमिर्तीत झाली. रामकृष्णांनी जे अनुभवले ते विवेकानंदांनी अभ्यासले, आत्मसात केले आणि जगाला ते समजावून देण्याचा प्रयत्न केला.

विवेकानंद हे रामकृष्णमय झाले तरी त्यांच्या ठायी असणारा एक बुद्धिवादी वारंवार आक्रमक पवित्रा घेत असे. ते म्हणत : जो विधवांची आसवे पुसू शकत नाही आणि भुकेकंगालाला घासभर अन्न देऊ शकत नाही, अशा देवाची पूजा कशासाठी करावयाची? भयभीत भक्तापेक्षा निर्भय नास्तिक परवडला, जो निर्भय तो निर्मळ राहू शकतो.


सर्वांना असे ठणकावून सांगणारे स्वामीजी रामकृष्णांच्या स्मरणाने अनेकदा व्याकूळ होत. त्यांचा धावा करीत. ''गुरूदेव, मी निघालो आहे. मी येतोच तुमच्याकडे. हे मानसन्मान, ही व्याख्याने आणि मानपत्रे मला नकोत. मला तुमच्या चरणाजवळ येऊन थांबावयाचे आहे. तेच माझे वैकुंठ आहे.''


रामकृष्णांचा सहवास लाभल्यामुळे विवेकानंदांना मनाची शांती लाभली. या सहवासानंतर त्यांनी आपल्याच मनाशी विचार करून रामकृष्णांच्या जीवनाचे सार संक्षेपाने सांगितले ते कांही प्रमेयांच्या स्वरूपात. ती प्रमेयसूत्रे अशी :


' परमेश्वर' या संकल्पनेत सर्व धर्मांचे सार सामावले आहे. त्याच्या अस्तित्वाचा अनुभव हेच जीवनाचे परमप्राप्तव्य आहे. हाच सर्व धर्मांचा अंतिम निष्कर्ष आहे.


जेव्हा हा दिव्य अनुभव येतो, तेव्हा सर्व चर्चा थांबते. सर्व व्याख्याने, भाषणे व प्रवचने शेवटी शून्यवत ठरतात. या संदर्भात रामकृष्ण दोन दाखले देत. मधमाशीचा गुंजारव मध मिळाल्यावर थांबतो. ती फुलझाडावरच्या फुलांपर्यंत व नंतर फुलातील मधापर्यंत जाऊन पोहोचली की तिची गुणगुण संपते... एखादे रिते भांडे किंवा घागर भरत असताना अनेक आवाज ऐकू येतात. भांडे भरताच आवाज थांबतो. साक्षात्कार घडला की, बोलणे ओसरते.


अनेक विद्वान आणि पंडित सतत बोलतात. आकाशात उंचावर पोहोचूनही गिधाडांचे लक्ष सडलेल्या गोष्टीभोवती घोटाळत राहते. त्याप्रमाणे पंडितांचे मन वासनाविश्वात रेंगाळते. रामकृष्णांचे बोलणे हे एका यतीचे उद्गार होते. ''धर्म अनेक असले तरी त्यांचे अनुभवविश्व एकच असते.'' नदीकाठच्या घाटावर पाणी भरणारा कोणी पाण्याला 'जल' म्हणून संबोधील, कोण 'नीर' हे नाव देईल, कोणी त्याला 'वॉटर' म्हणेल. शेवटी पाणी तेच असणार. तसेच शाक्तांचा शिव, वैष्णवांचा विष्णू, वेदान्ती मंडळींचे ब्रह्मा या भिन्न शब्दांनी सूचित होणारे परमतत्त्व मूळात एकच आहे. मुस्लिमांचा अल्ला तोच आहे. त्याची नावे अनेक; पण रूप मात्र एक.


ज्ञान आणि भक्ती यापैकी कोणत्याही मार्गाने चालत राहिले, तरी शेवटी साधक परमतत्त्वाच्या पंढरीला जाऊन पोहोचतो. मूळ तीर्थक्षेत्र एकच. त्याच्याकडे येणारे मार्ग अनेक दिशांनी येतात; पण शेवटी एकमेकांना मिळतात व संपतात.


विवेक, वैराग्य आणि ज्ञान स्वत: संपादन करण्यापेक्षा देवाचा धावा करावा म्हणजे प्रभुकृपेने सगळेच मिळून जाते. मूल खेळात रमते तेव्हा त्याला विसरून आई आपल्या उद्योगात गुंतून पडते. मुलाचे रडणे कानी पडताच काम सोडून त्याला कडेवर घेते व खाऊ देते. देव भक्ताला असेच कडेवर घेतो; पण भक्त हा अजाण अर्भकासारखा धाय मोकलून धावा करणारा असावा लागतो.


देव सगुण व साकार मानावयाचा की निर्गुण निराकार मानावयाचा? रामकृष्ण म्हणतात : ज्वाला हे झाले अग्नीचे सगुण रूप, उष्णता हे झाले निराकार रूप. ईश्वर हा व्यक्तिगत रूपात प्रकट होतो. कधी तो त्या पलीकडे वेगळ्या रूपात राहू शकतो. वळणे घेत धावणारा साप हे झाले त्याचे सगुण रूप, धावताना दिसणारी त्याची वळणे हे त्याचे मावळणारे रूप होय. परमार्थाच्या क्षेत्रात काथ्याकूट करणारे अनेक असतात. पण त्याची गरज आहे का? आमराईत जाताच आंबे घेऊन खाणारा तो शहाणा माणूस! या उलट झाडांची, फांद्यांची व पानांची गणती करीत बसणे म्हणजे शुद्ध वेडेपणा होय. तहानलेल्या जिवाने ओंजळीने पाणी घ्यावे व प्यावे. तळ्यात एकूण पाणी किती याचा विचार करीत बसू नये. व्यर्थ विचाराने काही लाभ घडत नाही. प्रत्येकाने परमेश्वर प्राप्तीला जीवनात अग्रक्रम दिला पाहिजे. तो परमपुरुषार्थ आहे. समाजकार्य हे तुलनेने दुय्यम होय. परमेश्वरप्राप्ती शक्य व्हावी यासाठी दोन प्रकारच्या वासनांपासून मन मुक्त झाले पाहिजे. पहिली ती विषयवासना आणि दुसरी ती दव्य लालसा. कामिनी आणि कांचन यांचे आकर्षण ओसरत नाही तोपर्यंत प्राप्तीची शक्यता नाही.


परमेश्वर या विषयाच्या संदर्भात अनेक समकालीनांची अनेक मते होती. माणूस हा चुकणारा आहे. तो परमेश्वरापासून दूरच राहणार. असा विचार मांडणाऱ्यांना ते सांगत की, माणूस हे परमेश्वराचे अपूर्ण रूप आहे; अंशावतार आहे. जे कोणी भक्तीचे महिमान गात आणि आश्वासन देत की, ''एकदा भक्तिप्रवाहात उतरलात की थेट परमेश्वर नावाच्या समुदाला जाऊन मिळाल.'' रामकृष्ण म्हणत : व्यवहारी माणूस नदीत बुडी मारतो व पुन्हा काठावर येतो. त्याला नदीबरोबर वाहात जाता येत नाही. प्रापंचिकांची रीत अशीच असावी. घरदार सोडून, मुलेबाळे विसरून, पत्नीला डावलून एकदम देवाशी एकरूप होण्याची आकांक्षा त्याने बाळगू नये. संसार हा एक उत्तम किल्ला आहे, मजबूत गड आहे. माणूस या गडात राहून वासनांचे हल्ले परतवू शकतो. संसारी माणसाने प्रपंचाचा निषेध करू नये.


रामकृष्णांची विवेचनसुलभता बुद्धिमंतांनाही प्रभावित करणारी होती. स्वत: रामकृष्ण मूतिर्पूजेत रमणारे, तसेच निर्गुण निराकारात विरून जाणारे होते. त्यामुळे त्यांनी निरक्षरांचा तिरस्कार केला नाही. पांडित्याचा पुरस्कार करतानाही त्यांना संकोच वाटला नाही. रामकृष्णांच्या घरीदारी विद्वान आणि भाबडे, अधिकारी आणि सामान्यजन, महालात राहणारे, अत्तराचे दिवे जाळणारे कोणी असत. अंधारात काळ काढणारे बेघर भक्त पण असत.


रामकृष्णांच्या पुढे कोणी तरी 'लोकसेवा' हा शब्द उच्चारला. रामकृष्णांनी त्यात दुरुस्ती केली. ते म्हणाले, जीवाची शिवभावे सेवा हा खरा धर्म होय. रामकृष्ण संघाने 'सेवा' या व्रताचा समावेश आपल्या आचारसंहितेत केला. जे का रंजले गांजले। त्यासी म्हणे जो आपुले। तोची साधू ओळखावा। देव तेथेची जाणावा।। हा तुकारामांचा उद्गार रामकृष्णांच्या मुखी पुन्हा प्रकट झाला. सेवेत उपकाराची ऐट नसावी. उपासनेची भावना असावी. अनेक विदेशी समाजसेवक 'मिशनरी' म्हणून भारतात आले. रामकृष्ण-विवेकानंदांनी तोच भाव ओळखला व स्वीकारला. ''रामकृष्ण मिशन'' ही संस्था ही एक चळवळ झाली आहे. कोलकात्यापासून किल्लारीपर्यंत रामकृष्ण संघाचे सेवाकार्य चालत असते.


या संघाचे कार्यकतेर् हे कर्मरत विद्वान आहेत. अनेक विषयांवर प्रभुत्व असणारे, उदंड ग्रंथकर्तृत्व दाखविणारे हे रामकृष्ण मिशनचे लोक व्रतस्थ व संन्यस्त आहेत.


विवेकानंदांनी जगभर संचार केला, मानमान्यता मिळविली; पण स्वत:ला रामकृष्णांचे सेवक व पाईक म्हणवून घेतले. त्यांना प्रिय असणारा मंत्र होता : '' ॐ नमो भगवते श्री रामकृष्णाय''

( क्रमश:)
- प्राचार्य शिवाजीराव भोसले

 

प्राचार्य शिवाजीराव भोसले यांची 'स्वामी विवेकानंद' ही लेखमाला आपल्या मित्रमंडळींना पाठवून त्यांच्या स्मृतीस अभिवादन करावे ही नम्र विनंती.

सहवास पर्व सुरू - प्राचार्य शिवाजीराव भोसले (भाग १३)

नियती महापुरुषांना उदंड गुणवत्तेचे वरदान देते. त्याच वेळी त्यांचे आयुर्मान हिरावून घेते. विवेकानंदांच्या बाबतीत तेच घडले. उभ्या भारताची यात्रा करणारे, दोन वेळा अमेरिकेत जाऊन येणारे, युरोपचा काही भाग पाहणारे, ब्रिटिशांच्या राजधानीत आपल्या भाषाप्रभुत्वाने आणि ज्ञानविज्ञान संपन्नतेने अनेकांना प्रभावित करणारे, भगिनी निवेदितांसारख्या प्रज्ञासंपन्न सुकन्यांचा भक्तिभाव संपादन करणारे विवेकानंद केवळ चाळीस वषेर् भूतलावर राहिले. त्यातले काही दिवस कालपुरुषाने हिरावून घेतले.

विवेकानंदांना लहानपणापासून मधुमेहाचा विकार होता. त्या काळी हा विकार रोखण्याचे प्रभावी मार्ग जगाला माहीत नव्हते. विवेकानंद उत्तम खेळाडू होते. सुदृढ बांध्याचे होते. शास्त्रीय संगीताचे जाणकार होते. त्यांच्या भाषाज्ञानाचे कौतुक होत असे. संस्कृत, इंग्रजी, बंगाली, पशिर्यन, फ्रेंच अशा विविध भाषांतून ते विचारविनिमय आणि सहज संवाद करीत.


त्यांना मनातून परमेश्वराची ओढ वाटत असे. पण जगाच्या रचनेत अनेक त्रुटी ठेवणारा परमेश्वर असे का करतो याचे कोडे पडत होते. कधी कधी ते म्हणत : ''स्वर्गात सिंहासन देणारा; पण भूतलावर भाकरीची भ्रांत पाडणारा लहरी देव मला मान्य नाही.''


त्यांचे मन हे एक कुरुक्षेत्र झाले होते. अनेक परस्परविरोधी विचारांचे संगर तेथे चालत असे. त्यांनी विवाह टाळला. संसार हा विचार सोडला. नोकरी, व्यवसाय, दव्यलाभ यांचे गणित मांडले नाही. ते जीवनाचे पूर्ण वेळ अभ्यासक व उपासक म्हणून जगले. जीवनाची अर्थपूर्णता ज्यावर अवलंबून आहे अशा परमतत्त्वांचे चिंतन, संशोधन केले. त्यासाठी पातंजल योग अभ्यासला. गुरूचा शोध घेतला आणि शेवटी ते रामकृष्णांच्या चरणी थांबले.


रामकृष्णांना विदेही स्थितीत विवेकानंदांचे पूर्वजन्म आणि भविष्यकालीन कार्य यांचे आकलन घडले. ते त्यांनी आपल्या मनात ठेवले. विवेकानंदांना अधिकारी मार्गदर्शक हवा होता. रामकृष्णांना आपल्या साधनेची गाथा ज्याला समजावून द्यावी असा अधिकारी शिष्य हवा होता. नियतीने ही गाठभेट घडवून आणली.


रामकृष्णांचा साधनाकाल संपला आणि त्यांना सिद्धावस्था प्राप्त झाली. या अवस्थेत कोलकात्यातील अनेक विद्वान, अधिकारी, समाजपुरुष त्यांच्याकडे आकृष्ट झाले.


विवेकानंदांना ओळखणारे सुरेंदनाथ मित्र, रामचंद दत्त, व्रजेंदनाथ सील असे काही सांगाती होते. त्यांनी त्यांना सांगितले की, ''तू शेलीच्या कविता वाच. रामकृष्णांना भेट.'' प्राचार्य हेस्टी यांनी पण तेच सुचविले.


विवेकानंदांचे आजोबा पारमाथिर्क होते. आई भाविक होती. वडील मात्र रसिक, विद्वान पण अज्ञेयवादी होते. परमेश्वर हा त्यांच्या लेखी एक गौण आणि अर्थशून्य विषय होता. त्यांना पशिर्यन काव्य फार आवडे. त्यांच्या दिवाणखान्यात रसिकांची आणि पंडितांची सभा भरे. या सभेत बाल नरेन्दाला आनंदाने आणि अगदी बरोबरीने सामावून घेतले जात असे.


आई रामायण महाभारताचे वाचन करीत असे. तशी ती व्रतस्थ होती. विवेकानंदांच्या जन्मापूवीर् तिने काशीच्या विश्वेश्वराला नवस केला होता. त्याला एक लक्ष बिल्वदले वाहण्याची प्रतिज्ञा केली होती. विवेकानंदांचा जन्म झाला आणि आईने असे गृहीत धरले का आपला सुपुत्र हा शिवाचा अंशावतार आहे. मुलाचा व्रात्यपणा असह्य झाला म्हणजे रागाने म्हणत असे : शिवाला मी पुत्र मागितला आणि त्याने हा रुद धाडला.


अशा अपवादभूत आणि विलक्षण मुलाला वडिलांनी पूर्ण स्वातंत्र्य दिले. विवेकानंदांचे शिक्षण वारंवार खंडित झाले. प्रगती पुस्तकात गुणसंख्येची झगमग कधी दिसली नाही. ते बी. ए. ची परीक्षा द्वितीय श्ाेणीत उत्तीर्ण झाले. तथाकथित गुणवत्ता यादीची तमा त्यांनी बाळगली नाही. पूवीर् हे शैक्षणिक वेड विकोपाला गेले नव्हते.


विवेकानंदांना ऑफिसर, वकील, डॉक्टर, इंजिनिअर असे काहीच व्हावयाचे नव्हते. त्यांना कृतार्थ आणि अर्थपूर्ण जीवन तपस्यापूर्वक जगावयाचे होते. जीवनाची महत्ता आणि अर्थपूर्णता ज्यावर अवलंबून आहे अशा तत्त्वांचा शोध आणि बोध हाच त्यांचा ध्यास होता. या ध्यासाने त्यांना रानोमाळ फिरवले आणि रामकृष्णांच्या पुढे उभे केले. या दोन व्यक्तिमत्त्वांची युती हा एक विलक्षण योग होता. दोघांच्या दर्शनी रूपात आणि जीवनशैलीत फरक होता.


रामकृष्णांची शाळा सुरुवातीलाच सुटली होती. ते बोलताना अडखळत. त्यांची अंगकाठी बेताची होती. ते समाजात फारसे फिरले, वावरले नव्हते. दक्षिणेश्वर आणि कोलकाता आणि त्यांचे जन्मगाव कामारपुकूर या परिघात ते राहिले, वावरले. एखादी तीर्थयात्रा एवढाच काय तो अपवाद! या उलट विवेकानंद हे राजबिंडे, रुबाबदार, व्यासंगी, वक्तृत्वसंपन्न, क्षात्रतेजाने तळपणारे, दिग्विजयी आणि विश्वसंचारी होते.


विवेकानंद हे कोणाची तमा बाळगणारे, कोणापुढे नमणारे किंवा कशानेही दीपून अथवा भारावून जाणारे नव्हते. रामकृष्णांकडे कोलकात्त्यातील मान्यवर आणि महाज्ञानी जात असत. यामुळे विवेकानंदांना त्यांचे कौतुक वाटे, त्यांच्याविषयी कुतूहल वाटे. अनेक वर्षांच्या सावध सहवासातून, अगदी तावून सुलाखून घेतल्यावर त्यांनी हे जाणले की ''पूवीर् जो राम झाला, कृष्ण झाला तोच हा रामकृष्ण.''


रामकृष्ण-विवेकानंद यांचे सहवासपर्व, संवादपर्व हे एक परमार्थ रामायण ठरले.


या रामायणात संस्कृतीचे सार आहे. सर्व धर्मांचा आशय आहे. ज्ञानविज्ञानाचा प्रकाश आहे. भगवान बुद्धांची करुणा आहे. शंकराचार्यांचा विवेक आहे. सॉक्रेटिसाचा संवाद आहे. जे-जे अर्थपूर्ण ते सर्व आहे. प्रगल्भ मनुष्यत्व आणि पारमाथिर्क दिव्यत्व यांचा प्रकाश आहे. चंदाच्या दिशेने झेप घेणाऱ्या शास्त्रज्ञाच्या मनातील विकल्प दूर करण्याची शक्ती आहे. निरासक्त संन्यस्तांची मानसिक श्रीमंती दुरिताचे तिमिर घालवू शकेल असा गाढ विश्वास आहे.

( क्रमश:)


- प्राचार्य शिवाजीराव भोसले

प्राचार्य शिवाजीराव भोसले यांची 'स्वामी विवेकानंद' ही लेखमाला आपल्या मित्रमंडळींना पाठवून त्यांच्या स्मृतीस अभिवादन करावे ही नम्र विनंती.

खरा धर्म - प्राचार्य शिवाजीराव भोसले ( भाग १२ )

जगाच्या इतिहासात अनेक शास्त्रज्ञ, तत्त्वज्ञ, देशभक्त, समाजसुधारक झाले. अनेक मुत्सद्दी व राजकारणी झाले व होतील. पण 'विवेकी संन्यासांचे आणि विश्वधर्माच्या उपासकांचे असे घराणे कोठे आढळणार नाही. सत्तेच्या राजकारणापासून कटाक्षाने दूर राहणे, जात, प्रांत, पक्ष, धर्म या अभिनिवेशांपासून मन मुक्त ठेवणे, ध्यानधारणा व समाजसेवा यांचा समन्वय साधणे, व्यक्तिगत संसार ही कल्पना मनावेगळी करणे, निर्मळ चरित्र व निष्कलंक ब्रह्माचर्य ही दैवी गुणसंपदा जपणे, स्त्रियांचे संघ, मठ व कार्यपद्धती स्वतंत्रपणे सांभाळणे, सूर्यास्तानंतर स्त्रियांच्या साधनेत व कार्यात व्यत्यय न आणणे अशा काही व्रतांचे पालन हे साधक करतात. सिनेमा, नाटक, टी.व्ही. याऐवजी ध्यान आणि उपासना यांचा अवलंब करतात. रात्रीचे भोजन किंवा पाटीर् हा प्रकार कोठे अनुसरला जात नाही. खेड्यापाड्यातून, गिरीकंदरातून औषधोपचाराची जमेल तेवढी सोय केली जाते. कोयना व किल्लारी भागांत घडलेल्या भूकंपाच्या वेळी रामकृष्ण संघाचे साधू सार्वजनिक संस्था आणि कार्यकतेर् यांच्याबरोबर कार्यरत राहिले. स्वामीजी एकदा म्हणाले होते : या देशात एक कुत्रा उपाशी आहे, तोपर्यंत आमचे सेवाकार्य चालतच राहणार. आमचा धर्म सेवापरायण आहे. ज्ञान, ध्यान व समाजसेवा यात कसलाही विरोध संभवू शकत नाही. व्यक्ती आणि समाज यांची उन्नती आणि उत्कर्ष, त्यांचे स्वास्थ्य व आरोग्य यांचा विचार सोडून मिटल्या डोळ्यांनी ध्यान करणे हा धर्म नव्हे. मठाधिपतींची मिरास व मंदिरातील आरास हा पोकळ डौल आहे. तो धर्मदोह आहे.

विवेकानंदांचे व्यक्तिमत्त्व संपन्न होते. त्याला अनेक पैलू होते. त्यांच्या प्रतिक्रिया संदर्भसापेक्ष होत्या. ते स्वत: घडले, वाढले त्यामागे अनेक शक्ती होत्या. त्यातल्या काही अंगभूत होत्या. काही आनुवंशिक होत्या तर काही परिस्थितीसापेक्ष होत्या.


ते शिकागोला गेले नसते, अमेरिकेत फिरले नसते, इंग्लंडमध्ये राहिले नसते तर एवढे प्रसिद्धीचे वलय त्यांना प्राप्त झाले नसते.


असामान्य भाषा प्रभुत्व, तेजस्वी व्यक्तिमत्त्व, उदंड व्यासंग या बाबी वजा केल्या तर केवळ गुरुकृपेला अर्थ प्राप्त झाला नसता.


विवेकानंदांच्या विचारांचा खरा अभ्यास त्यांच्या हयातीत पूर्णत्वाने घडला नाही. त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचे वलय आणि वर्तमानपत्रातील बातम्या यामुळे ते समकालीनापुढे तळपत राहिले.


मात्र त्यांची जीवनयात्रा संपल्यावर त्यांचे साहित्य अधिक प्रकाशात आले. त्यांच्या गुरुबंधूंनी व अन्य शिष्यांनी काही खंडांत त्याची बांधणी केली. सुमारे साडेचार हजार पृष्ठांत विस्तारलेले विचारधन ही कौतुकाची बाब आहे. त्यांच्या समग्र साहित्याच्या विविध भाषांतून प्रसिद्ध झालेल्या अनुवादित आवृत्ती आज सावकाशीने अभ्यासणे शक्य आहे.


विवेकानंदांच्या वाट्याला भ्रमंती फार आली. त्यामुळे त्यांना लेखनाची बैठक घालून आवर्जून आणि अहोरात्र लेखन करता आले नसावे.

पण त्यांचे शब्द कानामनाने टिपणारे व लगोलग त्याला लिखित रूप देणारे तत्पर शिष्य आणि शिष्या त्यांना भेटल्या हे भारतीयांचे भाग्य! स्वामींनी विपुल पत्रलेखन केले, ते आपल्या हस्ताक्षरात.

1893 ते 1897 या त्यांच्या तिकडच्या वास्तव्य काळात टेप किंवा व्हिडिओ रेकॉडिर्ंग उपलब्ध नसल्यामुळे स्वामीजींचे व्यक्तिमत्त्व आणि वक्तृत्व यांचे परिपूर्ण चित्रण घडू शकले नाही. पण जो अंश वाट्याला आला त्याला पूर्णत्वाचा गंध प्राप्त झाला आहे.

( क्रमश:)


- प्राचार्य शिवाजीराव भोसले

प्राचार्य शिवाजीराव भोसले यांची 'स्वामी विवेकानंद' ही लेखमाला आपल्या मित्रमंडळींना पाठवून त्यांच्या स्मृतीस अभिवादन करावे ही नम्र विनंती.

रामकृष्ण दर्शन - प्राचार्य शिवाजीराव भोसले (भाग ११ )


विवेकानंद रामकृष्णांकडे जाऊ लागले. कधी साशंक मनाने तर कधी नि:शंक वृत्तीने ते त्यांच्याशी बोलत. त्यांना देव हवा होता. रामकृष्णांनी तो अनुभवला होता. स्वामींना समाधिसुख हवे होते. रामकृष्ण सतत त्याच अवस्थेत असत. शेवटी रामकृष्ण हे विवेकानंदांच्या जीवनातले एकमेव आशास्थान उरले. रामकृष्णांच्या कृपेने आपणास देवदर्शन घडेल, साक्षात्कारसुख लाभेल असे त्यांना वाटे. काही वेळा हा आशावाद फोल वाटे. या जगात कोण कोणाला काय देऊ शकेल? धनसंपदा देता येईल. ज्ञानही थोडेफार देता येईल; पण साक्षात ईश्वरानुभव कोण आणि कसा देणार? ही काय देण्याघेण्याची गोष्ट आहे काय? तरी सुमारे पाच-सहा वषेर् मोठ्या आशेने, अपेक्षेने आणि ओढीने विवेकानंद तहानभूक विसरून रामकृष्णांकडे जात होते. जगातले सर्व साधनमार्ग ज्याने चोखाळले होते आणि जो विश्वात्मक झाला असा एक महामानव विवेकानंदांना दिसत होता. त्याच्या नावापुढे पदवी नव्हती. त्याच्या घरी तिजोरी नव्हती. नव्हे ज्याने उभ्या आयुष्यात पैशाला स्पर्श केला नाही. ज्याला विषयसंग घडला नाही. ज्याने लग्न केले आणि पत्नीला देवता मानले असा हा अद्भूत माणूस! जर वेडेच व्हावयाचे, तर या वेड्यापायी वेडे व्हावे, असे स्वामीजींना वाटू लागले. रामकृष्णांचा हा नरेंद अजून स्वामी व्हावयाचा होता. त्याने समचित्त होऊन मानसिक स्वामित्व संपादन केले होते. या आत्मप्रभुत्वाच्या आरशात त्याला रामकृष्णांचे दर्शन घडे. पुढे रामकृष्ण संघाच्या माध्यमातून ज्याचे सादरीकरण घडले ते रामकृष्ण दर्शन विवेकानंदांच्या अंतर्यामी आकाराला येऊ लागले. त्याचे मूलभूत सिद्धांत स्वामींनी शब्दबद्ध केले ते असे. ''डिव्हिनिटी ऑफ सोल' आणि 'युनिटी ऑफ एक्झिस्टन्स' , 'हार्मनी ऑफ रिलिजन्स' , 'रिनन्सिएशन अँड सव्हिर्स' .

आपल्या ठायी असणाऱ्या दिव्यत्वाचा शोध आणि बोध, इतरांच्या ठायी येणारा त्याचा प्रत्यय, सर्वधर्मांचा परस्पर संवाद, मोहापासून मुक्ती अथवा विरक्ती, जीवमात्राची शिवभावे सेवा : या तत्त्वांचा समुच्चय म्हणजे रामकृष्ण धर्म!


आदर्श व्यक्ती, समाज आणि जग यांच्या संवर्धनासाठी उपयोगी पडणारी ही आचार-विचारसूत्रे विवेकानंदांना गवसली. इतकेच नव्हे तर त्यांचे सर्व पारमाथिर्क हट्ट रामकृष्णांनी पुरविले. त्यांना देवीचे दर्शन घडविले. समाधीचे सुख मिळवून दिले. विवेकानंद गाभाऱ्यातील देवी मानत नव्हते. ती एक सजलेल्या पाषाणाची आकृती असे ते समजत. पण एकदा कौटुंबिक विवंचनांनी ग्रासलेले व अगतिकतेपोटी खिन्न आणि सुन्न झालेले विवेकानंद रामकृष्णांच्या आज्ञेने देवीला साकडे घालण्यासाठी कालीमंदिरात गेले. देवीच्या प्रत्यक्ष दर्शनाने आपले दु:ख विसरले. त्यांनी हात जोडून याचना केली ती विवंचना मुक्तीची नाही. आथिर्क मदतीची नाही. 'भक्ती, ज्ञान, विवेक आणि वैराग्य' यांची. त्यांना देवी दिसली. केवळ भासली नाही. काश्मीरच्या क्षीरभवानी मंदिरात, दक्षिणेकडे कन्याकुमारीच्या मंदिरात तिची भिन्न दर्शने घडली.


स्वामींनी पातंजल योग अभ्यासला होता. ते आसनस्थ होत. ध्यानधारणा करीत; पण समाधिसुखाचा लाभ त्यांना घडत नव्हता. रामकृष्णांच्या अखेरच्या आजारात ते जग सोडून जाण्यापूवीर्, काशीपूरच्या उद्यानात स्वामींना सुदीर्घ समाधीसुखाचा अनुभव घेता आला. परब्रह्मा हाताशी आले, अगदी कवेत आले. पण त्याच क्षणी रामकृष्ण म्हणाले : आता हे अनुभवाचे कपाट बंद करून त्याची किल्ली मी माझ्या हाती ठेवतो आहे. तुला या उदात्त आणि उत्तुंग अनुभवाच्या परीघाबाहेर राहून जीवमात्राची सेवा करावी लागेल. तुझे जगणे जगाच्या कल्याणासाठी घडावे असा माझा हट्ट आहे. श्ाी रामकृष्ण थोड्या दिवसांत गळ्यातला कॅन्सर वाढून वाढून हे जग सोडून गेले. जाता जाता म्हणाले : पूवीर् जो राम झाला, कृष्ण झाला तोच मी रामकृष्ण म्हणून वावरलो. देहत्याग घडला तरी मी तुम्हा साधकांबरोबर असेन. विवेकानंद, शारदामणी, आपले विरक्त युवाभक्त असा परिवार मागे ठेवून एका वेगळ्याच रूपात जगात नित्य नांदण्याच्या निश्चयाने रामकृष्णांनी अखेरचा श्वास सोडला.


या श्वासातून उभा राहिला तो रामकृष्ण-संघ. आज जगात अनेक राष्ट्रांत आपले काम करीत तो उभा आहे. न्यूयॉर्कपासून सिंगापूरपर्यंत, कोलकातापासून म्हैसूरपर्यंत जागोजाग त्याचे अस्तित्व जाणवते. आजन्म ब्रह्माचर्याचा अंगिकार करणारे, अनेक वर्षांच्या पूर्वतयारीनंतर दीक्षेस पात्र ठरलेले, इंग्लिश भाषेवर प्रभुत्व असणारे अनेक संन्यस्त तेथे आपणास भेटतात. पुणे, मुंबई, नागपूर, बेळगाव अशा नगरात पण त्यांचे दर्शन घडते. ज्ञानदान, समाजसेवा, मानवरूप माधवाची पूजा हेच त्यांचे कार्य! विवेकानंद नावाचा एक निदिध्यास अशा रीतीने आजही भूतलावर अखंडितपणे नांदतो आहे.

( क्रमश:)


- प्राचार्य शिवाजीराव भोसले

प्राचार्य शिवाजीराव भोसले यांची 'स्वामी विवेकानंद' ही लेखमाला आपल्या मित्रमंडळींना पाठवून त्यांच्या स्मृतीस अभिवादन करावे ही नम्र विनंती.

साधनेचा परिमळ - प्राचार्य शिवाजीराव भोसले (भाग १०)

एखाद्या नवलकथेत किंवा कल्पित कादंबरीतही ज्या प्रसंगांचा समावेश केला जाणार नाही ते रामकृष्णांच्या जीवनात घडत होते. कलकत्त्यात बुद्धिवादी लोकांचा एक गट होता. तो रामकृष्णांच्या अनुभवांची मानसशास्त्रीय मीमांसा करू पहात होता. त्याला रामकृष्णांचे भलेपण मान्य होते; पण अनुभव अमान्य होते. मृगजळाचा प्रवाह हा एक भास असतो. त्याच कोटीतली ही दर्शने होत, असे त्यांचे मत होते. रामकृष्ण आपल्या जगात रमले होते. त्यांना इतरांच्या अभिप्रायांची तमा नव्हती. त्यांच्या साधनेचा परिमळ सर्वत्र पसरू लागला. 1875 साली केशवचन्द सेन रामकृष्णांना भेटले. ते ब्राह्मा समाजी होते. मूतिर्पूजा मानत नव्हते. गुरू हे पद त्यांना अनावश्यक वाटत असे. मात्र रामकृष्णांचे निर्मळ जीवन त्यांना प्रभावित करीत असे. ते कालीच्या एका पुजाऱ्याला महत्व देतात ही गोष्ट अनेक अभ्यासकांना रूचत नसे.

विवेकानंदांना याच गोष्टीचे नवल वाटे. ते स्वत: ब्राह्मा समाजाचे सभासद झाले होते. त्यांना परमार्थाची बैठक हवी होती. बुद्धिनिष्ठ अशा ब्राह्मा समाजाकडून ती प्राप्त होईल या आशेने व ओढीने ते नियमितपणे ब्राह्मा समाजाच्या प्रार्थनासभांना जात. या सभेतील कांही व्यक्तींना रामकृष्णांचे आकर्षण वाटू लागले. कलकत्ता शहरातील अनेक मोठी माणसे रामकृष्णांच्या भेटीसाठी मुद्दाम जाऊ लागली. विवेकानंदांच्या महाविद्यालयाचे प्राचार्य हेस्टी हेसुद्धा रामकृष्णांना भेटत.


एकदा वर्गात वर्डस्वर्थची कविता शिकवताना व भावसमाधी या स्थितीचे विवरण करताना प्राचार्य हेस्टी यांनी विद्यार्थ्यांना रामकृष्णांकडे जाऊन या व प्रत्यक्ष डोळ्यांनी पहा असे सुचविले.


प्राचार्य हेस्टी यांनी अनेक विदेशी विद्यापीठात व्याख्याने दिली होती. त्यांचे भाषाप्रभुत्व आणि विषयप्रभुत्व निविर्वाद होते. त्यांना नरेन्दनाथ दत्त हा बुद्धिमान विद्याथीर् अतिशय प्रिय होता. एकाच वाचनाने गहन ग्रंथ सहज स्मृतिगत करणारा असा विद्याथीर् मी कोठेच पाहिला नाही, असे ते म्हणत. आदर्श प्राध्यापक आदर्श विद्यार्थ्यांकडे ओढले जातात. विद्येच्या प्रेमात पडणारे अनेकदा परस्परांच्या प्रेमात पडतात. निरासक्त व निर्मळ जीवांना वाटणारे हे आकर्षण गुरुत्वाकर्षणाप्रमाणे स्वाभाविक असते.


विवेकानंदांना कोणी तरी मार्गदर्शक हवा होता. अवतीभवती विद्वान माणसे होती; पण ती ऐहिक वैभवामागे लागली होती. जीवनाचा अर्थ व परमेश्वराचे अस्तित्व अशा गोष्टींचा विचार त्यांना परवडत नव्हता.

विवेकानंदांचे आजोबा दुर्गाचरण दत्त वयाच्या पंचविसाव्या वषीर् संसारनिवृत्त झाले व घरदार सोडून रानावनात चालते झाले. त्यांचे वडील मात्र तसे व्यासंगी, रसिक; पण निरीश्वरवादी होते. माणसांना संसारातून व मुलाबाळातून उठवणारा देव ही मतिमंदांनी केलेली उठाठेव आहे असे त्यांना वाटे.


मुलाला त्यांनी शाळेत धाडले; पण अभ्यासाची सक्ती केली नाही. विचार कर. निर्भय रहा. जग पहा. जीवनाचा अनुभव घे. स्वत:चे निष्कर्ष स्वत: काढ. अनुभवाची उसनवारी करू नकोस. हे वडिलांचे सांगणे विवेकानंदांना आवडे. पालकांची प्रांजलता मुलांना बळ देते. आपला मुलगा सर्वत्र संचार करतो. थोरामोठ्यांना भेटतो. उत्तम गातो. कशाच्या आहारी जात नाही. कोणाच्या भजनी लागत नाही. या गोष्टींचा वडिलांना अभिमान वाटत असे. भावी जावई म्हणून त्याच्याकडे पाहणारे कांही धनिक पिते त्याच्यावर लक्ष ठेवून आहेत याची त्याना कल्पना होती; पण या बाबतीत ते मुग्ध होते. नरेन्दाला लग्न नको, संसार नको हे त्यांच्या लक्षात आले होते. विरक्तीचे हे चंदन अधिक उगाळले तर काय होईल ते त्यांना कळत होते.

( क्रमश:)
- प्राचार्य शिवाजीराव भोसले

प्राचार्य शिवाजीराव भोसले यांची 'स्वामी विवेकानंद' ही लेखमाला आपल्या मित्रमंडळींना पाठवून त्यांच्या स्मृतीस अभिवादन करावे ही नम्र विनंती.

एकच ध्यास! - प्राचार्य शिवाजीराव भोसले (भाग ९)

रामकृष्णांच्या जीवनात एक प्रकारचे झपाटलेपण होते. रामकृष्ण आणि विवेकानंद या दोघांच्याही जीवनात बालपणापासून एक समान ध्यास होता. त्यांना परमेश्वर हवा होता. अनेक पारमाथिर्क जीवनाच्या आरंभी भग्नमनोरथ होतात व मग भगवंताच्या भजनी लागतात. त्यांची भावभक्ती ही एक प्रकारची उपरती असते. याउलट कांही साधकांना बालपणापासून परमेश्वरप्राप्तीचा वेध लागतो. आद्य शंकराचार्य, समर्थ रामदास हे या कोटीतले होत. रामकृष्ण आणि विवेकानंद या दोघांचा स्वाभाविक ध्यास हाच होता.

विवेकानंदांनी ज्ञानार्जनात जीवनाचा कांही काळ वेचला. उत्कटतेने व एकाग्रतापूर्वक अभ्यास केला. ज्ञानविज्ञानाच्या विविध क्षेत्रात संचार केला. हे करीत असतानाच देवाचा धावा केला; पण देव दिसेना, भेटेना, कळेना ही त्यांची हळहळ होती.


रामकृष्णांनी विद्याव्यासंगाचा ध्यास घेतला नाही. मात्र देवाचा अखंड धावा केला. ते अनुभवाच्या एका उच्च पातळीवर लवकरच स्थिरावले. दक्षिणेश्वराच्या कालीचे साक्षात् दर्शन घडेपर्यंत ते तळमळले, तडफडले. पुढे कालीची त्यांना नित्य सोबत घडू लागली. इतके घडले तरी त्यांचे समाधान नव्हते. ते परमार्थसृष्टीतील कोलंबस होते. त्यांना नवनवीन अनुभवक्षेत्रांचा शोध घ्यावा असे वाटत असे.


दिवसा मंदिरात आणि रात्री स्मशानात रामकृष्णांची साधना चालत असे. रात्री अंगावरचे कपडेदेखील उपाधीवत लेखून ते टाकून, काळोखाचे वस्त्र परिधान करून दिगंबर दशेत देवाला साकडे घालीत. जगाच्या दृष्टीने हा सगळा खुळेपणा होता. निखळ, निर्मळ खुळेपणा! रामकृष्णांवर कालीची कृपा झाली व तिनेच त्यांचे पारमाथिर्क पालकत्व पत्करले. अनेकांना हा सगळाच संभ्रम वाटत होता.


रामकृष्णांची ही स्वैर साधना चालू असताना तिला शिस्त लावणारी एक करडी शिक्षिका त्यांच्या जीवनात अवतरली. तिचे नाव होते भैरवी योगिनी. ही भैरवी अधिकारी साधकाच्या शोधार्थ होती. तिची वणवण चालूच होती. गंगेच्या काठी तिला रामकृष्ण दिसले आणि तिला खूण पटली. रामकृष्णांनीही तिला ओळखले आणि लहान मुलासारखे ते तिच्या दिशेने धावले. कांही वषेर् भैरवी योगिनी रामकृष्णांचे मार्गदर्शन करीत होती. तिची मनातून खात्री होती की हा एक अवतार आहे. तंत्रमार्ग हा तसा बिकट! कांही वादग्रस्त आणि अशोभनीय क्रियाकांडांनी किचकट झालेला आणि काळवंडलेला! पण या मार्गावरून चालूनही जे तरतील आणि उरतील ते महात्मे होत. भैरवीने बंगालमधल्या प्रतिष्ठित पारमाथिर्कांच्या सभेत हे सिद्ध केले की, रामकृष्ण हा अवतार आहे. वैष्णवचरण व गौरी पंडित यांनी हाच निर्वाळा दिला. दोन वषेर् तंत्रमार्गावरचे सर्व टप्पे विचारात घेऊन भैरवीने रामकृष्णांच्या साधनेला उजाळा दिला. सुमारे सहा वर्षांची सोबत आणि संथा पुरी करून भैरवी काशीला परत निघून गेली. तिचीही कांही तऱ्हा होती. तिचे कोणाशी जमत नसे. रामकृष्ण याला अपवाद होते. 1866 साली, म्हणजे रामकृष्णांच्या तिसाव्या वषीर् तोतापुरी नावाचा एक वेदान्ती दक्षिणेश्वरी आला. तो निर्गुण ब्रह्मा मानत होता. मूतिर्पूजा करीत नव्हता. रामकृष्णांकडे पाहून तो प्रभावित झाला. त्याने रामकृष्णांना निविर्कल्प समाधी साधन समजावून दिले. यापुढे कांही वषेर् ही साधना करीत रहा असे तो म्हणाला; पण नवल असे की दोन-तीन दिवसांच्या बैठकीत रामकृष्णांनी भरारी घेतली व ते सहजसमाधी स्थितीपर्यंत पोहोचले. तोतापुरी थक्क झाला. जो सगुण उपासना मानत नव्हता, मंदिरात जात नव्हता, देवाला नमस्कार करीत नव्हता, ''अहं ब्रह्मा अस्मि'' या अवस्थेपर्यंत पोहोचला होता व ज्याने त्यासाठी चाळीस वषेर् घोर साधना केली होती त्याला रामकृष्णांची ही भरारी आश्चर्यजनक वाटली. परमार्थाचे आकाश रामकृष्णांपुढे थिटे पडले. इस्लाम हा मूतिर्वाचून उपासना करणारा ईश्वरनिष्ठांचा धर्म आहे, असे रामकृष्णांना वाटले. गोविंद राय नावाच्या एका साधकाने रामकृष्णांना नमाज पढावेत कसे हे शिकवले. रामकृष्ण सर्व हिंदू दैवतांना विसरून अल्लाचे ध्यान करू लागले. या अवस्थेत त्यांना एका दिव्य पुरुषाचे दर्शन घडले. बहुतेक ते पैगंबरसाहेब असावेत अशी कांही जाणत्यांनी ग्वाही दिली. 1874 साली येशू ख्रिस्त त्यांच्या जीवनात प्रकटले. अंतर्धान पावलेले अवतार रामकृष्णांवर प्रसन्न झाले.

- प्राचार्य शिवाजीराव भोसले

प्राचार्य शिवाजीराव भोसले यांची 'स्वामी विवेकानंद' ही लेखमाला आपल्या मित्रमंडळींना पाठवून त्यांच्या स्मृतीस अभिवादन करावे ही नम्र विनंती

मूर्तीच्या जागी सगुण हवेत - शिवाजीराव भोसले ((भाग ८)

विवेकानंदांना ग्रंथाचे वेड होते; पण जीवन हाच एक ग्रंथ आहे हे ते विसरले नव्हते. जीवनग्रंथाची पाने अनुभवाच्या अक्षरांनी भरली तरच त्याला अर्थपूर्णता येते. पढिकता किंवा पांडित्य जीवनाला शोभा आणू शकतात; पण जीवनाचे सार्थक साक्षात्काराने होते. उत्कट अनुभवाने ते घडते. हा अनुभव हा ज्याचा त्याने घ्यावयाचा असतो. ''अनुभवेवीण ज्ञान। हे अवघेचि अप्रमाण'' असा निर्वाळा साधुसंतांनी दिला आहे.

विवेकानंद हे तत्त्वज्ञानाचे अभ्यासक होते. मिल्ल या तत्त्वज्ञांचे कांही लेख वाचून व जगातील दैन्य, दु:ख पाहून त्यांचा ईश्वराच्या कर्तृत्वावरचा विश्वास डळमळला होता. त्याच्या अस्तित्वाविषयी ते साशंक झाले होते. देव नसेल तर तसा ठाम निश्चय झाला पाहिजे. तो असेल तर त्याचा साक्षात् अनुभव घेतला पाहिजे, असे त्यांचे विचारचक्र वेगाने फिरत राहिले. त्यांना केवळ वाचनात रस नव्हता. अनुभव नावाचे प्रमाण हेच काय ते विश्वसनीय असू शकते अशी त्यांची ठाम समजूत होती. ईश्वर हा अनुभवाचा विषय झाला पाहिजे. ईश्वराविषयी युक्तिवाद करणे हा त्याच्या प्रत्यक्ष प्राप्तीचा मार्ग नव्हे; पण मूळातच तो नसेल तर त्याचा अनुभव तरी कसा घेणार?


सगळेच अशुद्ध आणि अवघड झाले होते. हा विषय सोडून देता येत नव्हता. तो मनाचा हेका होता. तो उलगडून पहाणे शक्य नव्हते. हे कोडे कोणी उकलील का? हे स्वामींचे आर्त होते.


कांही समकालीन परमार्थपुरुष आपल्या ज्येष्ठत्वानिशी समाजप्रबोधन करीत होते. देवेन्दनाथ टागोर, केशवचन्द सेन असे काही प्रज्ञावंत होते. त्यांच्या प्रवचनसभा होत. उपासना मंडळे चालत; पण हे भावनिक समाधानाचे मार्ग होते. त्यात साक्षात् अनुभवाचा भाग नव्हता.


एकूण परिस्थिती जर अशी धूसर असेल व मानवी जीवनावर सतत संदेहाचे अभ्र दाटणार असेल, तर जीवनातला काळोख संपणार कसा? देव नसेल तर तो दिसणार कसा? पण जगातील प्रत्येक भाषेत देव हा शब्द आला कोठून आणि कसा?


हे सर्व आपले आपणच शोधावे लागेल. कोणी अनुभवदाता हा आपला त्राता होण्याची शक्यता दिसत नव्हती. प्रश्ान् पडत राहणे; पण ते न सुटणे म्हणजे केवळ चित्ताची काहिली होय. विवेकानंदांच्या वाट्याला ती आली होती. या काळोखात एक आशेचा किरण दिसून लागला. तो म्हणजे रामकृष्ण परमहंस! ''देव दिसू शकतो. मी तो रोज पाहतो. तुलाही हे देवदर्शन घडू शकेल. तुझे डोळे हे योग्याचे नेत्र आहेत. तू हताश होऊ नकोस. निराश होऊ नकोस. विचार सोडू नकोस. तू माझ्याकडे येत रहा. आज माझ्या डोळ्यांना जे स्पष्ट दिसते ते तुझ्या डोळ्यांना उद्या साक्षात् दिसेल. तुझे डोळे हे असामान्य अधिकारी पारमाथिर्काचे नेत्र आहेत.''


आरंभी एका समारंभप्रसंगी रामकृष्णांनी नरेन्दनाथ या विद्यार्थ्यास पाहिले. त्याच्या भावमधुर भक्तिगीतांनी ते भारावले. त्यानंतर त्यांनी त्याला दक्षिणेश्वराला येऊन जावयास सांगितले. पुढे पुढे हे भेटीचे योग वाढत गेले. पहिल्या एक-दोन भेटीत रामकृष्णांच्या स्पर्शाने कांही विलक्षण अनुभव आले. भावविवश न होता या अनुभवाचे कठोरपणे मूल्यमापन करताना विवेकानंदांना कसलीही हळहळ वाटली नाही.


विवेकानंदांना देव हवा होता. रामकृष्णांनी तो पाहिला होता. हे दर्शन तुलाही घडेल, असा आशीर्वाद त्यांनी विवेकानंदांना दिला होता. त्या प्रकारचे अनुभव विवेकानंदांना येऊ लागले होते; पण त्यांना ते निरभ्र व निविर्वाद वाटत नव्हते. शास्त्रज्ञाच्या जिज्ञासेने व साशंकतेने त्या अनुभवाकडे ते पहात होते.


पहिल्या भेटनंतर पुढची साडेपाच वर्षे गाठीभेटी, संवाद आणि वादविवाद हे सत्र चालतच राहिले. केशवचन्द सेनांनी व्यक्त केलेल्या भावनांमुळे अवघा बंगाल रामकृष्णांकडे वळला. अनेक सुविद्य, सुजाण, पारमाथिर्क रामकृष्णांच्या आश्रयाला आले.


प्रत्यक्ष अनुभवांच्या प्रकाशात साक्षात्कारमीमांसा करणारा हा अधिकारी पुरुष साक्षरतेच्या पहिल्याच पायरीवर थांबला होता. पांडित्याचा जिना त्याच्यापासून बराच दूर होता; पण अनुभवाचे आकाश त्याच्या खांद्यावर टेकले होते. तो अनुभवासाठी आसुसलेला होता. अन्य साधकांचे अनुभव पण अभ्यासत होता.


रामकृष्ण परमहंसाचे जीवन ही परमार्थाची उतारपेठ होती.


देवाच्या सख्यत्वासाठी त्यांनी बालपणापासून सर्व सुखांचा त्याग केला होता. कनक आणि कांता या दोन प्रलोभनांपासून ते आजन्म दूर राहिले. त्यांचे लग्न झाले होते. त्यांची पत्नी शारदामणी ही त्यांची साक्षात्कार सांगाती झाली होती. जगाच्या दृष्टीने सगळेच विचित्र होते. देव हवा होता तर लग्न कशाला करावयाचे? लग्न केले तर पत्नीचे सौभाग्य साधनेने कशाला सजवावयाचे? वैराग्याच्या आकाशात उपासनेच्या वावड्या उडवावयाच्या आणि बायकोला मूल टाळून चूल फुंकायला लावायची हा केवळ खुळेपणा नव्हे काय?


असे घडले होते हे खरे; पण यात कोणी कोणावर कांही लादले नव्हते. रामकृष्णांनी पत्नीचे स्वाभाविक हक्क मनाने मान्य केले होते. त्यांची तशी तयारी होती; पण शारदामणी हे रामकृष्णांच्या घरकुलातील देवीचे दुसरे रूप झाले. देहधर्मापलीकडे असणारे विशुद्ध भावनांचे देवघर हे शारदामणींचे स्थान ठरले. रामकृष्णांचे सर्व शिष्य त्यांना माताजी म्हणत.


रामकृष्णांचे मूळ नाव गदाधर चतजीर्. लहानपणापासून भावमग्न दशेत काळ कंठणारा एक मुलगा ही गावकऱ्यांच्या दृष्टीने त्यांची एक प्रतिमा! शाळेविषयी मनातून तिरस्कार. गावात असणाऱ्या मंदिरात आणि बाहेर असणाऱ्या धर्मशाळेत सततचे वास्तव्य. गंगास्नानासाठी जाणाऱ्या धर्मयात्रिकांच्या विसाव्याचे एक ठिकाण म्हणजे कामारपुकुर हे गाव. या गावातला हा एक मुलगा.


पुढे त्याला कलकत्त्याला जावे लागले. तेथे संस्कृत पाठशाळा चालविणाऱ्या त्याच्या वडिल भावाच्या हाताखाली मदतनीस म्हणून तो राहू लागला. योग असा की त्याला आणि त्याच्या भावाला राणी रासमणी नावाच्या एक सधन महिलेने बांधलेल्या कालीमंदिरात नित्य पूजाअर्चा करण्याचे काम मिळाले. तो सगळा मंदिर परिसर काली, शिव, विष्णु अशा अनेक दैवतांच्या उपासनेमुळे भावसंपन्न झाला होता. काली ही त्या परिसरातील प्रधान देवता होती. राणी रासमणी ही कोळी समाजातील होती. त्यामुळे तिच्याकडे काम करण्याची उच्चवणीर्यांची तयारी नव्हती. पौराहित्त्याअभावी मंदिरातील देव पूजाअर्चा, नैवेद्य याशिवाय गाभाऱ्यात स्थानबद्ध होणार होते. यातून सुटकेचा मार्ग काढला तो रामकृष्णांच्या भावाने. त्याने सांगितले : ''हा मंदिर परिसर एखाद्या शुचिर्भूत ब्राह्माणाला दान करा. मग हरकतीचा मुद्दा संपेल.'' हे घडले व लगोलग पोटाथीर् पुजाऱ्यांची परवड सुरू झाली. राणीने सर्वांना अंतरावर ठेवले. रामकृष्ण आणि त्यांचे बंधू या दोघांना हा मान दिला. मंदिर परिसरात त्यांच्या निवासाची सोय केली. रामकृष्णांनी अवघडलेल्या अंगाने हे काम पत्करले; पण लवकरच ते त्या कामात गढून गेले. पूजा पाठ ही एक आराधना होती. ती पोटासाठी आरंभलेली पारंपरिक कसरत नव्हती. रामकृष्णांना देव प्रत्यक्ष पहावयाचा होता, जाणावयाचा होता. ते करता यावे यासाठी ते साधनाभूमीच्या शोधार्थ होते. दिसेल त्या मंदिरात थांबत होते. पाणावलेल्या डोळ्यांनी मूतीर्कडे पहात होते. प्रसंगी तिच्याशी बोलत होते. कालीमंदिरात हे नित्याने घडू लागले, काली ही त्यांची माता झाली. तिच्याजवळ ते नानाप्रकारे हट्ट करीत. इतरांना जेथे केवळ मूतीर् दिसत होती, तेथे रामकृष्णांना सचेतन, सगुण, साक्षात् जगदंबा दिसत होती.

( क्रमश:)

- प्राचार्य शिवाजीराव भोसले

प्राचार्य शिवाजीराव भोसले यांची 'स्वामी विवेकानंद' ही लेखमाला आपल्या मित्रमंडळींना पाठवून त्यांच्या स्मृतीस अभिवादन करावे ही नम्र विनंती.

गुणवत्तेचे संगोपन - शिवाजीराव भोसले (भाग ७)

विवेकानंदांच्या वाट्याला आलेले आयुष्य चाळीस वर्षांपेक्षा थोडे कमीच होते. त्या जीवनाला प्राप्त झालेली परिमाणे विलक्षण होती. सामान्य माणूस एका गावी जन्माला येतो. शिक्षण, व्यवसाय, राजकारण अशा काही व्यापामुळे त्याला अनेक गावे पहावी लागतात. हे पाहणे वरवरचे असते. कोठे मुद्दाम राहणे व अवतीभवतीचा परिसर बारकाईने पाहणे घडत नाही. माणसे कोठून तरी निघतात व कोठे तरी पोहोचतात. थोडी थांबतात आणि पुन्हा त्याच मार्गाने परत फिरतात.

विवेकानंद काश्मीरपासून कन्याकुमारीपर्यंत फिरले. काही काळ हिमालयात राहिले. पदवीधर होईपर्यंत कलकत्ता हे त्यांच्या जीवनाचे केंद होते. रामकृष्ण परमहंसांचा सहवास त्यांना साडेपाच वषेर् लाभला. हा स्थैर्यकाल लवकरच संपला.


स्वामीजींना आपल्या गुरूच्या निर्वाणानंतर एक प्रकारची अस्वस्थता जाणवू लागली. त्या बरोबरच समाज आणि देश जवळून पाहण्याची इच्छा बळावली. मागे प्रपंच नव्हता. आई आणि भावंडे, आपले गुरुबंधू असे काही पाश होते; पण स्वामीजी त्यातून निग्रहपूर्वक बाहेर पडले आणि संन्याशाचे गाणे गात पुढे चालत राहिले. अयोध्या, वृंदावन, नैनिताल, ऋषिकेश, दिल्ली, मीरत, बडोदा, मुंबई, पुणे, कोल्हापूर, बंगलोर, म्हैसूर, बेळगाव, पणजी त्रिवेंदम, मदास, हैदाबाद अशा अनेक गावी आणि स्थानी त्यांचा रहिवास घडला. नंतर ते शिकागोला गेले. साडेतीन वषेर् त्यांनी विदेशात वास्तव्य केले. तिकडे व्याख्याने दिली, अभ्यासवर्ग चालविले, एक लहानसे शिष्यमंडळ उभे केले.


या त्यांच्या जीवनाला विलक्षण वेग होता. मोठी माणसे आपल्या एका आयुष्यात अनेकांचे अनेक जन्म अनुभवतात. जीवनदेवतेची नाना रूपे अभ्यासतात. ज्ञानकोशाचे खंड चाळणे, व्याकरणकारांची मते अभ्यासणे, स्वत: स्वतंत्र चिंतन करणे, लोकजीवनाशी अखंड संवाद साधणे या सगळ्या गोष्टी काही व्यक्तींना कशा साधतात ते कळत नाही.


विश्व हेचि माझे घर या वृत्तीने जगणे व त्याचवेळी आत्मलीन दशेत ध्यानधारणा करणे ही जीवनशैली असामान्य या कोटीतली आहे.


विवेकानंदांचे आगळेपण व अधिकार हा त्यांचा या जीवनशैलीत आहे.


परप्रांतात, परदेशात, परमुलुखात संचार करणे व परभाषेत लोकांशी संपर्क साधणे हे ज्यांना जमते त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाची परिमाणे विलक्षण असतात.


रोमा रोलाँसारख्या नोबेल पारितोषिकाच्या मानकऱ्याला रामकृष्ण-विवेकानंद ही चरित्रे लिहिण्याचा मोह पडला. विवेकानंदांच्या एकेका वाक्याने मी थरारून उठलो, कंपायमान झालो असे त्यांनी म्हटले आहे.


हे विचारात घेतल्यावर असे वाटते की, विवेकानंद हा एक अभ्यासविषय झाला पाहिजे.

विवेकानंदांचा जन्मदिवस हा युवादिन म्हणून देशभर साजरा व्हावा अशी अपेक्षा देशाच्या पंतप्रधानांनी व्यक्त केली होती; पण स्मृतिदिन ही एक कवायत ठरण्याचा संभव असतो.

त्यांच्या जीवनात जे उत्कट आणि अनुकरणीय ते अगत्यपूर्वक अभ्यासले पाहिजे. विवेक आणि वैराग्य ही त्यांची बलस्थाने होती. अखंड आणि प्रचंड व्यासंग, निरंतर कार्यमग्नता हे त्यांचे स्थायीभाव होते. मद्य आणि मदिराक्षी यापासून ते निलेर्प राहिले. त्यांनी योगाभ्यास केला व पातंजल योग उत्तम इंग्लिशमधून इंग्रजांना समजावून दिला.


जो जो विवेकानंद अभ्यासले जातील तो तो आपले जीवन विवेकानंदमय व्हावे या आकांक्षेचे भरते येत राहील. स्वत: स्वामीजींची ही अपेक्षा किंवा तृष्णा नव्हती. ज्याने त्याने आत्मनिर्भर असावे व आत्मोन्नतीच्या मार्गाने जाऊन आत्मतृप्त व्हावे ही स्वामीजींची शिकवण होती.


जे आत्मरत, आत्मतृप्त व आत्मपर्याप्त असतील अशा व्यक्तींकडे समाजाचे नेतृत्व जावे. ज्यांना प्लेटो फिलॉसफर किंग, म्हणजे तत्त्वज्ञ राज्यकर्ता म्हणत असे अशा जाणत्या व्यक्तींची संख्या वाढणे हाच खरा उत्कर्षमार्ग आहे.


ध्यानधारण, विद्याव्यासंग, समाजसेवा ही साधनेची अंगे परस्परसंलग्न आहेत. व्यक्ती आणि समाज यातील अद्वैत हे एक दुर्लक्षित सत्य समजावून घेतले पाहिजे. आसन प्राणायम ही झाली व्यक्तिगत साधना. शिक्षण, आरोग्यसेवा, आपत्ती निवारण, शेती, पशुपालन या बाबी सामाजिक संदर्भात साकार होतात.


गुणवत्तेच्या संगोपनासाठी व्यक्तिगत व सामाजिक पातळीवर कार्यरत राहिले पाहिजे. 'रामकृष्ण मठ' आणि 'रामकृष्ण मिशन' यांची स्थापना या उद्दिष्टांच्या पूर्ततेसाठी झाली.


मठात राहून साधना करावी. वाचन, लेखन, प्रकाशन करावे. मिशन या माध्यमातून नानाविध सामाजिक प्रकल्प सिद्धीस न्यावेत. कोयना आणि किलारी भागातील भूकंपग्रस्तांचे पुनर्वसनाच्या दृष्टीने रामकृष्ण मिशनने केलेले काम म्हणजे विवेकानंदांच्या मनोरथाची पूर्तता करण्याचा एक प्रयत्न होय. देशाच्या इतिहासातील अन्य आचार्यांपेक्षा विवेकानंदांचे असे एक वेगळेपण मानावे लागते ते त्यांच्या क्रियाप्रवणतेमुळे.

( क्रमश:)

- प्राचार्य शिवाजीराव भोसले

प्राचार्य शिवाजीराव भोसले यांची 'स्वामी विवेकानंद' ही लेखमाला आपल्या मित्रमंडळींना पाठवून त्यांच्या स्मृतीस अभिवादन करावे ही नम्र विनंती.

पॅट्रियट मंक - शिवाजीराव भोसले (भाग ६)


 स्वामी विवेकानंद हे मातृभूमी आणि स्वधर्म यांचे अभिमानी होते. पण या अभिमानात अंधत्वाचा किंवा हटवादाचा भाग नव्हता. त्यांचा धर्मविचार व्यापक होता. शिकागो परिषदेत त्यांनी हिंदू धर्माचे महिमान सांगितले हे खरे. पण अन्य धर्मांचेही गुणगान केले व शेवटी विश्वधर्माचे जयगान केले.



धर्म या कल्पनेची व्याप्ती आणि पावित्र्य विशद करताना ते अनेकदा म्हणाले होते की, सर्व मानवजातीला आपल्या छत्रछायेत सामावून घेणारा विश्वधर्म ही जगाची गरज आहे. संकुचित बुद्धीने धर्मांध होणे व्यर्थ आहे.


जगातील सर्व प्रचलीत धर्म हे एकाच नित्य धर्माचे स्थलकालसापेक्ष असे आविष्कार होत.


धर्मग्रंथांच्या आधाराने सर्व धर्मांपलिकडे जाणे व व्यापक अशा भूमिकेवरून जीवनदर्शन घेत राहणे हेच धर्माचे खरे प्रयोजन आहे. याला मोक्ष हे नाव शोभून दिसते.


काशी येथील एका मठाधिपतींनी स्वामीजींना हवी असणारी एका धर्मग्रंथाची प्रत नाकारली. तेव्हा उद्वेगाच्या भरात स्वामीजी त्या अधिपतींना म्हणाले : ''धर्म ही मठाधिपतींची मिरास नव्हे. खरा धर्म सर्वांचा व सर्वांसाठी असतो. धर्मग्रंथ म्हणजे सामाजिक दस्तऐवज होत. अनेक धर्मांध व्यक्तींना हे उमगले नाही. त्यामुळे महात्मा फुले यांना सार्वजनिक सत्यधर्म शोधावा लागला आणि डॉ. आंबेडकरांना धर्मांतराची घोषणा करावी लागली.


विवेकानंदांचा अभ्यास, साधना आणि व्रतस्थ जीवन हे त्यांचे सार्मथ्य होते. त्यांची ज्ञानाची व ध्यानाची बैठक अढळ होती. त्यांची अशी श्रद्धा होती की, प्रत्येक व्यक्तीच्या ठायी असणाऱ्या दिव्यत्वाच्या प्रकटीकरणाचे विविध मार्ग शोधणे हेच प्रत्येक धर्माचे कर्तव्य आहे. धर्माच्या मूलभूत प्रयोजनाचे विस्मरण घडणे व हटातटाने जटा धारण करणाऱ्यांच्या हाती समाजाच्या भवितव्याची सूत्रे जाणे हे धर्मदुदैर्व होय.


स्वामीजी एका व्रतस्थ साधकाचे जीवन जगले. रामकृष्ण सेवा संघाची स्थापना करून त्यांनी उदात्त विचारांना गती देणारी एक यंत्रणा उभी केली.


रामकृष्ण संघ हे विवेकानंदाचे मोठे योगदान होय. कलकत्त्यापासून कन्याकुमारीपर्यंत वेगवेगळ्या प्रकारची विवेकानंद केंदे व अनेक जीवनव्रती अविरत कार्यरत आहेत. विवेकानंद हे एक व्यक्तिमत्त्व राहिले नाही. ते एक तेजस्वी जीवनदर्शन झाले आहे.


आपल्या देशयात्रेची समाप्ती त्यांनी कन्याकुमारीच्या त्या विस्तीर्ण शिलाखंडावर केली. तीन दिवस व तीन रात्री एकाकी दशेत त्या जागी स्वामीजी विचारमग्न अवस्थेत बसून राहिले. तेथे यांना एक स्फुरण घडले.


पूवेर्चे धर्मज्ञान आणि पश्चिमेचे विज्ञान व तंत्रज्ञान यांच्या सहयोगातून एक आदर्श जग अस्तित्वात यावे. भारताची अध्यात्मविद्या प्रगत राष्ट्रांना समजावून द्यावी. त्यामुळे त्यांच्या जीवनातील व्यग्रता कमी होईल आणि त्याचे मन जीवनमूल्यावर एकाग्र होईल. त्यांनी आपल्या अनिवार आकांक्षांपायी इतरांच्या अस्तित्वाला व अस्मितेला छेद देणारी वृत्ती सोडून द्यावी. भारतात स्त्रियांचा आदर केला जातो. पण स्त्रीत्वाचा विकास घडावा यासाठी एखादी योजना आखली जात नाही. स्वतंत्र संस्था काढल्या जात नाहीत. मंत्र आणि सुभाषिते यांतील पूजनीयता प्रत्यक्षात प्रकट होत नाही.


विवेकानंदांच्या व्याख्यानाने, व्यक्तिमत्त्वाने आणि विशुद्ध आचरणाने प्रभावित झालेल्या प्राचार्या मार्गारेट नोबेल या भगिनी निवेदिता म्हणून भारतीयांशी एकरूप झाल्या. 'पूर्व आणि पश्चिम' यांच्या सहयोगाचे स्वप्न स्वामीनी आपल्या विचारसमाधीत पाहिले. ही समाधी त्यांनी कन्याकुमारी येथे तीन सागरांच्या संगमस्थानावर असणाऱ्या त्या प्रचंड खडकावर अनुभवली. चार एकरांचे क्षेत्रफळ लाभलेला, एखाद्या बेटाप्रमाणे भासणारा व आज विवेकानंद स्मारकाने शोभायमान झालेला तो 'विवेकानंद रॉक' एका जागतिक तीर्थक्षेत्राचा दर्जा मिळवून बसला आहे.


येथे विवेकानंदांना काही स्फुरण घडले. पैशाच्या धर्माच्या, जगाच्या भवितव्याचे दर्शन घडले. त्यांना एक नवी पदवी प्राप्त झाली. 'पॅट्रियट मंक' म्हणून इतिहासाने त्यांच्या नावाची नोंद केली.

( क्रमश:)


- प्राचार्य शिवाजीराव भोसले

प्राचार्य शिवाजीराव भोसले यांची 'स्वामी विवेकानंद' ही लेखमाला आपल्या मित्रमंडळींना पाठवून त्यांच्या स्मृतीस अभिवादन करावे ही नम्र विनंती.

श्रीकृष्णासारखा सारथी हो! - शिवाजीराव भोसले (भाग ५)


स्वामी विवेकानंद हे धर्म आणि राष्ट्र यांचे अभिमानी होते. मात्र या अभिमानात अंधत्वाचा भाग नव्हता. शिकागोच्या सर्व धर्म परिषदेत त्यांनी हिंदु धर्माचे स्वरूप विशद केले. पण त्याच वेळी अन्य धर्मांना अभिवादन केले. आपल्या शेवटच्या व्याख्यानात विश्वधर्माची आवश्यकता व श्रेष्ठता या कल्पनेचे विवरण त्यांनी केले.

आज आढळणारे नानाविध धर्म हे एकाच मूलधर्माचे स्थलकालसापेक्ष आविष्कार होत. नाना रंगरूपाच्या माणसांच्या ठायी आढळणारे 'माणूसपण' हे समान असते. अनेक अन्नपदार्थांत एकच जीवनसत्व असू शकते. त्याप्रमाणे सर्व धर्मांना समान असे जे मूलभूत चिंतन आणि आचरण हेच त्यांचे सत्त्व व सार होय. अशा सारभूत धर्माच्या दिशेने आपली पावले पडली पाहिजेत. या धर्माच्या क्षेत्रात विशिष्ट पोथी, ग्रंथ किंवा गुरू यांची गरज उरणार नाही.

we want to lead mankind to the place where there is neither the vedas, nor the Bible, nor the koram (इंग्लिश खंड 6, पृष्ठ 416)


स्वामीजींच्या विचारांची दिशा अशी होती. धर्माभिमानाला धर्मान्धतेची अवकळा येता कामा नये ही त्यांची उत्कट अपेक्षा होती.


ज्याने त्याने स्वधर्मात राहून आपला उत्कर्ष साधावा आणि अन्य धर्मांचा यथोचित गौरव करावा अशा व्यापक भूमिकेवरून स्वामीजींनी अखिल धर्मजीवनाचा वेध घेतला. ते म्हणत: विज्ञानयुगात धर्म हा विज्ञानाशी विसंगत नसावा. जे प्रयोगसिद्ध आणि निविर्वाद असते ते नाकारणे ही मूढताच होय. धर्मयात्रांच्या नावाने जे प्रदर्शन घडते त्यात धर्म कोठेही नसतो.


अशा प्रकारे विचारमंथन करणाऱ्याने सर्व धर्मांचा मनोभावे व आदरपूर्वक अभ्यास करावयास हवा. त्याचे डोळे उघडे व मन जागे हवे. आरोग्याचे नियम डावलून तीर्थस्थानी गढूळ पाण्यात डुंबत राहणे हा धर्म नव्हे. गोरगरिबांनी घाम गाळून मिळविलेला पैसा दक्षिणेच्या नावाखाली लुबाडणे हा पण धर्म नव्हे.


कोणीही उठून कोणाच्याही भजनी लागणे म्हणजे धर्माचरण नव्हे. एखाद्या सुमार व्यक्तीचे देव्हारे माजवून तिच्या दारी दाटी करणे म्हणजे धर्मनिष्ठ असणे नव्हे. हे प्रतिपादन तसे परखड होते. स्वामीजी हे तत्त्वनिष्ठ व तर्कनिष्ठ होते.


एखाद्या विचारसभेत ते आनंदाने सहभागी होत. पण स्वत:चेच महत्त्व वाढविणारे उत्सव साजरे करण्याचा मोह त्यांना कधी पडला नाही. कोणीही आपला किती वेळ घालवावा आणि इतरांचा किती वेळ घ्यावा याचे भान हरपणे ही धर्मक्षेत्रातली एक विकृती मानावी लागेल. विकृती हा शब्द आरोग्याचा अभाव सूचित करतो.


ज्ञानसंपादन, योगसाधन, समाजसेवा ही परस्परपूरक असावीत. त्यात विरोध नसावा. पूवीर् ऋषी आणि मुनी रानावनांत राहत. शेती करीत. गोधन सांभाळत. गोपालन करणारा कृष्ण रथारूढ होऊन तत्त्वविवेचन करू शकतो हे संस्कृतीचे चित्र स्वामीजीना आवडत असे. आपल्या बालपणी श्रीकृष्णाचे चित्र पाहून आपणही रथारूढ होऊन जीवनाच्या कुरुक्षेत्रात नवी गीता सांगावी असे त्यांना वाटे.


विवेकानंदांच्या घरी एक घोडागाडी होती. जेव्हा मोटारी नव्हत्या तेव्हा धनिकांच्या दारी असे अश्वरथ दिसत. या रथांना एखादा चालक असे. तो रुबाबदार दिसे. त्याचे हे ध्यान बालविवेकानंदांना तेव्हा आवडे. ते आपल्या बालमित्रांना म्हणत : मी मोठेपणी असाच डौलात घोडागाडी हाकणार. वडिलांनी मुलाची ही आकांक्षा पाहून तिला दिशा दिली. ते म्हणाले : ''सारथीच होणार असशील तर श्रीकृष्णासारखा हो. आणि जगाला तूही एक गीता सांग''

विवेकानंद मनाशी गुणगुणत : आपणही श्रीकृष्ण व्हावयाचे जगाला नवी गीता सांगावयाची.


शिकागोचे व्यासपीठ हे त्यांचे कुरुक्षेत्र होणार होते. नियतीचा कुंचला कालपटावर काहीतरी रेखाटत होता. त्यातून प्रकटला विज्ञानयुगातील एक श्रीकृष्ण.


कुठे कलकत्ता? कुठे कन्याकुमारी? कुठे शिकागो?

( क्रमश:)

- प्राचार्य शिवाजीराव भोसले

प्राचार्य शिवाजीराव भोसले यांची 'स्वामी विवेकानंद' ही लेखमाला आपल्या मित्रमंडळींना पाठवून त्यांच्या स्मृतीस अभिवादन करावे ही नम्र विनंती.

युवकांचा आदर्श - शिवाजीराव भोसले (भाग ४)


स्वामी विवेकानंदांच्या जीवनातील काही नाट्यपूर्ण घटनांभोवती अनेकांचे मन घोटाळत रहाते. त्यांच्या विचारांची उत्तुंगता लक्षात घेतली जात नाही. रामकृष्णांचा दिव्य स्पर्श, शिकागोचे ते विख्यात भाषण, भगिनी निवेदिताचे भावसमर्पण अशा अनेक घटनांनी वाचक भारावून जातात. त्यांचे विचारधन हे दुर्लक्षित रहाते. स्वामी विवेकानंदांचे उपलब्ध साहित्य नऊ इंग्लिश खंडांत विस्तारले आहे. अजूनही काही भाग अप्रकाशित आहे.

स्वामी जन्मभर बोलत राहिले. गुडविनसारखे लघुलेखक त्यांचे शब्द झेलत राहिले. एखाद्या वॉल्डो बाई हाती पेन घेऊन त्यांया पायाशी बसल्या. स्वत: विवेकानंदांनी हाती लेखणी घेऊन लिहिली ती फक्त पत्रे. उरले-सुरले त्यांचे विचारधन कागदावर उमटले ते त्यांच्या शिष्यांमुळे.


स्वामी रंगनाथानंद हे त्यांच्या जीवनाचे भाष्यकार जगभर फिरले. वयाची 94 वषेर् पुरी करून नुकतेच कालवश झाले. त्यांचे अमोघ इंग्लिश वक्तृत्व पाहून थक्क झालेले श्रोते त्यांना विचारत : स्वामी हे भाषाप्रभुत्व, विचारप्रभुत्व कसे आणि कधी संपादन केले? यावर स्वामी रंगनाथजी म्हणत: ''मी कोणत्याही विद्यापीठाचा पदवीधर नाही. मात्र मी विवेकानंद साहित्य सुमारे साठ वेळा वाचून काढले आहे. या पारायणाने मला हे प्रभुत्व दिले.'' स्वत: स्वामीजी केवळ एक पदवीधर होते. तरीही त्यांनी जग जिंकले. ते कसे? ते आजन्म व्रतस्थ राहिले. ब्रिटानिका ज्ञानकोशाचे दहा खंड त्यांनी वाचले होते. ते सर्व त्यांच्या लक्षात होते. जगातील अनेक अक्षर साहित्यकृती त्यांनी आत्मसात केल्या होत्या.


समर्थ रामदास म्हणत : ''अभ्यासे प्रकट व्हावे। नाहीतर झाकोनी असावे। प्रकट होऊनी नासावे। हे बरे नव्हे।।'' तुकाराम महाराज हेच सांगून गेले : ''असाध्य ते साध्य करिता सायास। कारण अभ्यास तुका म्हणे।।''


एका जागेवर सलगपणे, सहजपणे व सुखाने किमान तीन तास स्थिर राहिल्याशिवाय आसनसिद्धी प्राप्त होत नाही, असे पतजलींसारखे योगाचे अभ्यासक सांगतात.


स्वामी विवेकानंदांना ही बैठक साध्य झाली होती. एक परिभ्रमणशील परिव्राजक हा त्यांचा लौकीक होता. पण जेथे ते जातील, रहातील, असतील त्या जागी स्वामी लगोलग आसनस्थ होऊन वाचन, मनन, चिंतन, ध्यानधारणा या प्रक्रियांचा आश्रय घेत.


शिकागोच्या सर्वधर्मपरिषदेतील ज्या पहिल्याच भाषणाने ते विश्वविख्यात झाले ते भाषण साडेचार मिनिटांचे व सुमारे पाचशे शब्दांचे आहे. या शब्दशक्तीला काय म्हणावे? ती आली कोठून? या प्रश्ानंचा मागोवा घेणारांना अंतर्मुख व्हावे लागेल.


स्वामीजी राजकारणापासून निग्रहपूर्वक दूर राहिले. राजकारणात शब्दांची फिरवाफिरव व भूमिकांची धरसोड फार घडते. स्वामीजींच्या वृत्तीत किंवा प्रकृतीत राजकारण मुळातच नव्हते. मात्र त्यांचे देशप्रेम निष्कलंक होते. ते म्हणत : ''दि सॉइल ऑफ इंडिया इज दि हायस्ट हेव्हन टु मी.'' भारताची धरती, रेती व माती मला स्वर्गासमान वाटते.


त्यांच्या लेखी भारत ही पुण्यभूमी होती. जीवन ही एक अनुभवयात्रा होती.


सुभाषचंद बोस म्हणत : आज स्वामीजी असते तर मी त्यांच्या पायाजवळ थांबलो असतो. विवेकानंद हे सुभाषचंदांचे दैवत होते.


विवेकानंद परदेशातून परत आल्यावर, एकदा काँग्रेस अधिवेशनासाठी कलकत्ता येथे गेलेले लोकमान्य टिळक बेलूर मठात जाऊन त्यांना मुद्दाम भेटले. महात्मा गांधींनी भेटीचा प्रयत्न केला; पण स्वामीजी आजारी असल्यामुळे त्यांची भेट घडू शकली नाही. बंगालमधले अनेक क्रांतिकारक त्यांचा 'राजयोग' एकाग्रतापूर्वक वाचत. तुरुंगात अडकून पडलेल्या देशभक्तांना विवेकानंदांचा मोठा आधार वाटे. रवींदनाथ टागोर मोठ्या भक्तिभावाने विवेकानंद चरित्राचे चिंतन करीत.


1963 साली देशभर विवेकानंदांची जन्मशताब्दी साजरी झाली. नंतर थोड्याच दिवसांनी कन्याकुमारी येथे स्वामीजींचे भव्य स्मारक उभे करण्यात आले. त्याच्या उद्घाटनासाठी देशाचे पंतप्रधान उपस्थित राहिले. प्रत्येक राज्याचे प्रतिनिधी कन्याकुमारीच्या परिसरात दाखल झाले.

विवेकानंद राजकारणापासून दूर राहिले खरे; पण सर्व राजकारणी लोकांना ते वंदनीय वाटले. राजकारणी लोकांनी ज्याच्यापुढे नतमस्तक व्हावे असा परमविरक्त तपस्वी हा युवकांचा आदर्श ठरावा असे राजीव गांधी म्हणाले होते.


गढूळ राजकारणाला ज्यांच्या नामोच्चाराने निर्मळपणा प्राप्त व्हावा असे विवेकानंद स्वत: आजन्म राजकारणापासून दूर राहिले. विवेकानंदांचा जन्मदिवस राष्ट्रीय युवादिन म्हणून पाळावा, या निष्कर्षाप्रत शासनही येऊन पोहोचले.

( क्रमश:)


- प्राचार्य शिवाजीराव भोसले

प्राचार्य शिवाजीराव भोसले यांची 'स्वामी विवेकानंद' ही लेखमाला आपल्या मित्रमंडळींना पाठवून त्यांच्या स्मृतीस अभिवादन करावे ही नम्र विनंती.

जीवनदर्शन घडवा! - शिवाजीराव भोसले (भाग ३)


जगातील सर्व मोठी माणसे कधी तरी लहान असतातच. 'लहानपण देगा देवा' अशी प्रार्थना करण्याचा मोह संतांनाही पडत असे.विवेकानंद पोरवयात स्वप्नरंजनात रमत. हा स्वप्नांचा फुलोरा मोहक होता. दोन परस्परविरोधी आकांक्षा रम्य कल्पनांच्या रूपात आलटून पालटून त्यांच्या डोळ्यांपुढे उभ्या राहत. त्यांच्या मनोराज्यात आपला अंमल गाजवीत आणि मग आपोआप धुक्याप्रमाणे धूसर होत व शेवटी मन निरभ्र होऊन स्वामी निवांतपणे झोपी जात.

एका कल्पनाचित्रात त्यांना उदंड ऐश्वर्याचे दर्शन घडे. आपण सत्ता व संपत्ती यांच्या बळावर सर्व प्रकारचा आनंद अनुभवत आहोत असे भासत असे. या दृश्यात ते कधी भान हरपून जात. याउलट काही क्षण असे येत की, त्यांना आपले विरक्त व सन्यस्त जीवन दिसे. हाती दंड, कमंडलू व नित्य तरुतलवास असा आभास होत असे. विशेष म्हणजे यामधले एक स्वप्न पुढे विरून गेले. न सरता मागे उरले ते विरक्त जीवनदर्शन. तेच त्यांचे जीवनसार ठरले.


या विरक्त जीवनात दोन प्रेरणा प्रबल आणि प्रभावी होत गेल्या. उदंड ज्ञनसंपादन आणि साक्षात ईश्वरदर्शन या त्यांच्या आकांक्षा मनात मूळ धरून वाढत, विस्तारत गेल्या. विवेकानंदांची अभ्यासाची एक बैठक होती. त्याचप्रमाणे ध्यानाची एक जागा होती. अभ्यासाच्या खोलीत ग्रंथाच्या राशी दिसत. जवळच एखादा तंबोरा असे. ध्यानाचा कोपरा निवांत असे. विवेकानंदांनी भारतीय शास्त्रीय संगीताची संथा घेऊन उस्तादांच्या दारी धरणे धरले होते. त्यांचे गीतगायन हे अनेकांच्या जीवनातले एक आकर्षण होते. त्यांची व्यासंगाची एक अढळ बैठक होती. अवघड वाटणारी युक्लीडची भूमिती त्यांनी एकलव्याच्या एकाग्रतेने एकाच सलग बैठकीत आत्मसात केली. त्यांना ध्यानाचा छंद होता. कोणत्याही क्षणी ते डोळे मिटून ध्यानस्थ होत. काही वेळा डोळे उघडे राहत व समोर काही दिसू लागले. पोरवयात त्यांना भगवान बुद्धांचे दर्शन घडले होते. ध्यानस्थ असताना समोरच्या भिंतीतून एक तेजस्वी सन्यस्त एकदम प्रकटल्यासारखे दिसले. स्वामींशी काही हितगूज करण्याचा भाव या सन्यस्ताच्या मुदेवर होता. पोरवयाचे स्वामी भयचकित होऊन खोलीबाहेर पडले. क्षणभर त्यांना वाटले की हे भगवान बुद्ध असावेत. स्वामी परत ध्यानाच्या जागी आले. तेव्हा बुद्ध अंतर्धान पावले होते.


त्यांना वारंवार असे अनुभव येत. पण स्वामी त्यांच्या आहारी जात नसत. त्यांना अढळ सत्य हवे होते. एखाद्या निसरत्या अनुभवाने वेडावून जाणे त्यांच्या वृत्तीत नव्हते. वैज्ञानिकाची जिज्ञासा आणि साशंकता त्यांच्या वृत्तीत होती. देव त्यांना हवा होता. पण त्याच्या अस्तित्वाचा निविर्वाद प्रत्यय येत नव्हता. कोलकात्यात अभ्यासमंडळे होती. ब्राह्मासमाजासारख्या संस्था होत्या. केशवचंद सेनांसारखे समाजधुरीण होते; पण निविर्वाद व निरभ्र जीवनदर्शन घडवू शकणारे कोणी अधिकारी भेटत नव्हते. वय वाढत गेले. वाचन वेगाने घडू लागले. मनात कल्पनांचे कल्लोळ माजू लागले. जीवन नावाचे काव्य ओळी-ओळीने नजरेसमोरून सरकू लागले; पण त्याचा पुरता अर्थबोध घडेना. 'कोणाच्या आधारे करू मी विचार


कोण देईल धीर माझ्या जीवा''


ही तुकाराम महाराजांची अवस्था विवेकानंदांच्या वाट्याला आली.


या अवस्थेत असताना त्यांना रामकृष्ण परमहंस भेटले. त्यांचे सहज दर्शन घडले. पुढे त्यांचा अनुग्रह आणि कृपाप्रसाद लाभणार होता. काळ आपला आराखडा तयार करीत होता.


या जगात विवेकानंद जन्माला यावेत; त्यांना रामकृष्ण परमहंस भेटावेत, या अतूट संबंधातून एक अद्भुतरम्य नाते निर्माण व्हावे हे एक नवल नव्हे काय? त्या दोघांत दोन ध्रुवांचे अंतर होतं. विवेकानंद सुदृढ बांध्याचे होते. रामकृष्ण फाटक्या अंगाचे होते. रामकृष्णांचे शिक्षण सुरुवातीजवळच संपले होते. बंगाली मूळाक्षरांपलीकडे त्यांची पावले पडली नाहीत.


शाळेत जाऊन देवाची भेट होईल का? ती होणार नसेल तर नकोच ती शाळा असे त्यांना वाटे. या उलट त्यांच्या जन्मगावी असणारी एक धर्मशाळा त्यांना फार आवडे. तीर्थयात्रेला निघालेले अनेक पारमाथिर्क व यात्रिक तेथे थांबत. रामकृष्णांचा चिमणा जीव त्यांच्या आसपास घोटाळत असे. त्यांच्या सेवेत रमत असे. आरती करत असे. गाणी म्हणत असे. देवादिकांची नाटके बसवून साधुसंतांना व गावातील भाविकांना रिझवीत असे. त्याला अधूनमधून भास होत असत. त्या भासात देव दिसे.


हा मुलगा आपल्या साधनेच्या बळावर रामकृष्ण परमहंस झाला. त्याला पुढे उपदेशाचा पान्हा फुटला. जे आपण पाहिले, जाणले, अनुभवले ते कोणाला तरी सांगावे असे त्याला उत्कटतेने वाटू लागले; पण सांगणार कोणाला? लोकांना मनोरंजन हवे होते. आर्त निवारण हवे होते. त्यांना जीवनदर्शन नको होते. लोक सुखापायी वेडे होतात. रामकृष्ण देवापायी वेडे झाले होते. आपल्या या वेळात त्यांना कोणीतरी वाटेकरी हवा होता. उत्तम भक्तिगीते म्हणणाऱ्या त्या नरेंदात त्यांना या वेडाची लक्षणे दिसली.


या वेड्यापायी ते स्वत:च वेडे झाले. वारंवार म्हणू लागले : तू दक्षिणेश्वरी येत रहा. मला संसारी माणसांची बोलणी ऐकून वीट आला आहे. तुझी नजर देवाकडे आहे. तू माझ्या नजरेसमोर रहा.

( क्रमश:)


- प्राचार्य शिवाजीराव भोसले

प्राचार्य शिवाजीराव भोसले यांची 'स्वामी विवेकानंद' ही लेखमाला आपल्या मित्रमंडळींना पाठवून त्यांच्या स्मृतीस अभिवादन करावे ही नम्र विनंती.

पूर्ततेचा क्षण - प्राचार्य शिवाजीराव भोसले ( भाग २ )


विवेकानंदांची विचारमग्नता वयाबरोबर वाढत राहिली. तिला अंतर्मुखतेचे एक अस्तर होते. या अंतर्मुखतेला ध्यानाचे रूप प्राप्त होऊ लागले. तल्लीन होता होता विवेकानंद आत्मलीन होऊ लागले. त्यांना अंतरीची एक वेगळी वाट सापडली. आत्म्याकडून परमात्म्याकडे जाण्याची आकांक्षा जागी झाली. या प्रवासात देव हा ध्रुवतारा झाला. तो तसा अंधुक होता; पण त्याचे विलक्षण आकर्षण वाटू लागले. भली भली माणसे देवाच्या सख्यत्वासाठी जिवलगांच्या ताटातुटी पत्करतात असे त्यांनी वाचले, ऐकले होते.

वाचन हा त्यांचा एक विसावा होता. तसे ते ग्रंथवेडे होते. अखंड ग्रंथसंवाद हा त्यांचा मनोधर्म वयाबरोबर वाढत राहिला. त्यांनी पोरवयात काय काय वाचावे? जॉन स्टुअर्ट मिल, स्पेन्सर, कांट, हेगेल, फ्रेंच राज्यक्रांतीवरचे ग्रंथ, होली आणि वर्डस्वर्थ यांची कविता! गहनगंभीर ग्रंथ आवडीने वाचणारा एक विद्याथीर् अशी प्रसिद्धी त्यांना मिळाली होती. हर्बार्ट स्पेन्सर या तत्वज्ञाशी त्यांनी पत्रव्यवहार केला. त्यांची धडाडी व धिटाई मोठी होती.


पोरवयात ते ब्राह्मा समाजाकडे आकषिर्त झाले. दगडामधला देव त्यांनी नाकारला. गुरू हा शब्द पुसून टाकला. केशवचंद सेनांची भाषणे ऐकली. देवेन्दनाथ टागोरांची भेट घेतली. या बुद्धिनिष्ठ चळवळीचे मूळ देशाच्या संस्कृतीत नव्हते. विवेकानंदांना भाबडेपण पसंत नव्हते. अंधश्रद्धेचे पंगुत्व त्यांना नको होते.


मात्र एक गोष्ट त्यांना उपजत बुद्धीने आवडत असे. ती म्हणजे आचारविचारांची शुचिर्भूतता! आपल्या जीवनाला कोठेही मलीनतेचा स्पर्श त्यांनी घडू दिला नाही. या निष्कलंक जीवनपद्धतीमुळे त्यांची काही सामथ्येर् वाढीस लागली. चित्ताची एकाग्रता, स्मरणशक्तीची प्रखरता, उदंड, उत्साह, नि:स्पृहता, निर्भयता हे स्वभावगुण वाढीस लागले. ब्रह्माचर्य जणू जन्मोजन्मी त्यांना सोबत करीत होते.


या काळात जावयाच्या शोधार्थ असणारे, स्वरूपसंपन्न मुलींचे सधन पालक मोठमोठाली प्रलोभने दाखवून आणि आश्वासने देऊन विवेकानंदांना विवाहप्रवृत्त करू पाहत. या बाबतीत विवेकानंद अविचल होते. वडिलांच्या आर्जवानेही ते विरघळले नाहीत. हा पोलादी स्वभाव जन्मभर टिकून राहिला. व्रतस्थ जीवनाचे आकर्षण हा त्यांचा उपजत गुण होता.


ब्रह्माचर्य पालनाचे महिमान त्यांना मान्य होते. त्यांची प्रखर आकलनशक्ती व अढळ स्मरणशक्ती हे व्रतस्थ जीवनाचे परिणाम होते. या आदर्श जीवनाचे एक प्राप्तव्य होते. त्यांना देवाचे दर्शन हवे होते. देवाचे अस्तित्व हे एक पारमाथिर्क सत्य असेल तर याची देही ते अनुभवले पाहिजे, असा ध्यास त्यांच्या मनाने घेतला; पण हे घडणार कसे? एकदा त्यांच्या महाविद्यालयाचे प्राचार्य हेस्टी हे विवेकानंदाच्या वर्गावर गेले. एक प्राध्यापक रजेवर गेले होते. त्यांचा तास आपण घ्यावा व विद्यार्थ्यांशी संवाद साधावा असे प्राचार्य हेस्टी यांना वाटले. इंग्लिश या विषयात रमणारे व रंगणारे प्राचार्य वर्डस्वर्थच्या निसर्गकाव्याकडे वळले. 'एक्सर्शन' या नावाची कविता ते वर्गाला समजावून देऊ लागले. कवीला लागणारी भावसमाधी ही एक अद्भुतरम्य अवस्था असल्याचे त्यांनी विशद केले. 'या प्रकारची भावसमाधी जो वारंवार अनुभवतो, असा एक महापुरुष मी दक्षिणेश्वरला पाहिला आहे. तुम्ही त्याला भेटू शकता, पाहू शकता.' असे त्यांनी विद्यार्थ्यांना सुचविले. विवेकानंदाना या अनुभवसिद्ध पुरुषाच्या दर्शनाची ओढ लागली.


कोण हे रामकृष्ण? कालीचे एक उपासक व श्रेष्ठ साधक! स्वत: देव पहाणारे व इतरांना तो दाखवू शकणारे एक अधिकारी पारमाथिर्क! विवेकानंदांचा चुलतभाऊ रामचंद दत्त हा रामकृष्णांचा भक्त होता. त्याने विवेकानंदांना अनेकदा आणि आग्रहपूर्वक सुचविले होते की, लग्न करणार नाहीस म्हणतोस. तुला काही भव्यदिव्य करायला हवे. मग उगाच अंधारात ठेचाळत राहू नकोस. देव प्रत्यक्ष पहाणारा व इतरांना त्याचे दर्शन घडवू शकणारा तो दक्षिणेश्वरचा महापुरुष जवळून पाहा. त्याचा अनुग्रह संपादन कर. त्या कल्पवृक्षाच्या छायेत काही काळ काढ. तुला देव भेटेल.


रामकृष्ण परमहंसांची थोरवी अनेकांनी अनुभवली होती. विवेकानंदांना त्यांच्याविषयी कुतूहल वाटू लागले होते. योगायोगाने त्याच्या पूर्ततेचा क्षण सहज चालून आला. सुरेंदनाथ मित्र नावाच्या एका निकटवतीर् मित्राकडे एक समारंभ आयोजित करण्यात आला होता. तसा तो एक धर्मसोहळा होता. या पवित्र प्रसंगी रामकृष्ण परमहंसांना प्रार्थनापूर्वक पाचारण करण्यात आले होते. या सोहळ्यात नरेंदाचे गीतगायन हा एक सुखद कार्यक्रम होता. नरेंदचे भावभक्तीगीत ऐकताना रामकृष्ण तल्लीन झाले. त्यांना गाणे आवडले. गायक पण आवडला. त्यांनी नरेंदाची उत्कटतेने विचारपूस केली. 'तू एकदा दक्षिणेश्वरी ये' असे मोठ्या मायेने म्हटले. त्या गाण्याने रामकृष्णाचे मन मोहरून आले. गाण्यापेक्षा गायकाने त्यांना वेडे केले. त्या देवगुणी गायकास त्यांनी फिरफिरून ऐकवले 'तू माझ्याकडे दक्षिणेश्वरी मुद्दाम ये, न चुकता ये, लवकरात लवकर ये.'

प्राचार्य हेस्टी यांनी ज्याच्या श्रेष्ठत्वाची ग्वाही दिली तो महापुरुष आपणास बोलावणे करतो आहे, हे नवल नव्हे काय? यालाच का म्हणतात देवाची कृपा?

( क्रमश:)

- प्राचार्य शिवाजीराव भोसले

प्राचार्य शिवाजीराव भोसले यांची 'स्वामी विवेकानंद' ही लेखमाला आपल्या मित्रमंडळींना पाठवून त्यांच्या स्मृतीस अभिवादन करावे ही नम्र विनंती.

एक ध्यास विवंचनेचा! - प्राचार्य शिवाजीराव भोसले (भाग १)


स्वामी विवेकानंद हा एक विचार होता, आचार होता, उच्चार होता. त्यांच्या जीवनाला ज्ञानाची व ध्यानाची बैठक होती. धर्म आणि ग्रंथ यांच्या आधाराने या सर्वापलीकडे असणारे जीवनाचे विराट आणि उदात्त रूप आपण शोधावे व मानवकुलाचा प्रवास त्या दिशेने घडावा अशी अपेक्षा आणि आकांक्षा बाळगून पावले टाकणारे एक कर्मयोगी, भक्तियोगी, ज्ञानयोगी म्हणजे विवेकानंद!



लौकिक अर्थाने स्वामीजी केवळ एक पदवीधर होते. कलकत्ता विद्यापीठाचे द्वितीय श्रेणीत उत्तीर्ण झालेले ते त्या काळचे एक विद्याथीर् होते. पुढे ते व्यासंगपुरुष म्हणून मान्यता पावले. त्यांचे आगळेपण असे की, त्यांना एक पुस्तक कधीही दोनदा वाचावे लागले नाही. ब्रिटानिकाचा ज्ञानकोश त्यांच्याही काळी होता. त्याचे दहा खंड त्यांनी सहज स्मृतिगत केले होते. गणित, शास्त्र, साहित्य अशा सर्व शाखांत त्यांच्या विचारांची गती विलक्षण होती.

' जीवन' हा त्यांच्या चिंतनाचा विषय होता. जगात देव आहे का? तो कोणी पाहिला आहे का? मला तो कोणी दाखवू शकेल का? पुस्तकी पांडित्यापलीकडचा परतत्य स्पर्श कोणी अनुभवला आहे का? ही प्रश्नावली समोर ठेवून त्यांनी दशदिशांचा धांडोळा घेतला. कोडे माझे कुणी उकलील का? असे साकडे ते सर्वांना घालत. जीवनाचा बोध घडावा म्हणून त्यांनी विरक्ताचे उपाधीमुक्त जीवन स्वीकारले. त्यांचे वडील आणि आजोबा कायदेपंडित होते. स्वामींना तेवढी मजल मारून कलकत्याला हायकोर्टात उभे राहता आले असते. रुबाबदार व्यक्तिमत्त्व, असामान्य वक्तृत्व, लोकविलक्षण भाषाप्रभुत्व अशी गुणसंपदा लाभलेला हा युवक अनेकांच्या नजरेत भरला. एक 'स्थळ' म्हणून त्यांच्याकडे पाहणारा धनिक पित्यांचा एक वर्ग तेव्हा कलकत्त्यात होता.

पण विवेकानंदांच्या नजरेपुढे एकच स्थळ होते. त्याचे नाव जीवन! या जीवनाचा कोणी निर्माता आहे का? तो असेल तर त्याचे दर्शन घडेल का? ज्याने देव पाहिला असा कोणी देवमाणूस जगात असेल का? पण माणसाने मुद्दाम पहावा असा देव तरी या जगात असेल का? घराघरात देव्हारा असतो; पण देव कोठेच नसतो. तरी पूजापाठ चालूच राहतात. यालाच जगरहाटी म्हणतात. हे असेच चालणार का? याचि देही, याचि डोळा मला हे जाणावयाचे आहे; पण माझ्याही अगोदर ज्यांनी हे पाहिले, अनुभवले असे कोणी महाभाग भेटतील काय? ही स्वामींची विवंचना होती.

अनेक समकालीनांना, थोरामोठ्यांना हा नरेंदनाथ विश्वनाथ दत्त नावाचा युवक भेटत होता. त्यांच्याशी संवाद, संभाषण करीत होता. देवेंदनाथ टागोर, केशवचंद सेन अशा समकालीन सत्पुरुषांना, विचारवंतांना तो भेटत होता.

या युवकाची ही जिज्ञासा अनेकांना एक प्रकारची व्यवहारशून्यता वाटत होती. या मुलाचे ज्यांना कौतुक वाटे, ते एवढेच म्हणत : 'या प्रश्नांना निर्णायक उत्तरे नाहीत. उगाच वेळ वाया घालवू नकोस.'


विवेकानंद आग्रही होते, निश्चयी होते. 'याचि देही, याचि डोळा' त्यांना हे जाणून घ्यावयाचे होते. त्यांच्या जीवनप्रश्नावलीत महत्त्वाचा प्रश्न होता : देव आहे का? तो असेल तर कोणी तो प्रत्यक्ष पाहिला आहे का? मला तो दिसेल का? निदान कोणी तो दाखवू शकेल का? देवाचा धावा करणारे अनेकजण असतात; पण ते संभ्रमाच्या आवर्तात सापडतात. शेवटी तुकारामासारखा संतही म्हणतो : 'मज हा संदेह झाला दोही सवा। भजन करू देवा अथवा नको' विचारी मनावर येणारे अभ्र कसेही असले तरी त्यामुळे आसमंत अंधारून येते. आत्म्याची काळोखी रात्र ती हीच! विवेकानंदांच्या वाट्याला ती आली होती. या रात्रीच्या काळोखातून प्रकाशाच्या दिशेने हा साधक पावले टाकत होता. त्याची प्रार्थना होती : ''तमसो मा ज्योतिर्गमय।''

सुखासुखी ओढवून घेतलेले हे दु:ख होते. त्यात दुदैर्वाचा भाग नव्हता. आपल्याच स्वभावगुणांचा तो परिणाम होता. ज्या वयात मुलांनी खावे, प्यावे, ल्यावे, नाचावे, बागडावे, गमतीजमती कराव्या त्या वयात असे कशाचे तरी डोहाळे लागावे हा एक विनोद होता.


' शास्त्रज्ञ, तत्त्वज्ञ यांच्या मनाला लागणारी विवंचना हा त्यांच्या मोठेपणाला फुटलेला पाझर असतो. सुमार माणसे सुखी असतात. खुळे लोक खळखळून हसतात.


ऐहिक सुखाची तृष्णा नसणे, अधिक विचारापायी मानसिक यातना अनुभवणे व या यातनांच्या शरपंजरी पडून एखाद्या ध्यासापायी श्वास सोडणे हा ज्यांच्या पत्रिकेतील योग असतो तेच पुढे ज्ञानयोगी ठरतात. त्यांच्या साधनेच्या प्रकाशात जनसामान्यांची पावले जीवन मार्गावरून पडत राहतात.

- प्राचार्य शिवाजीराव भोसले